سوره بقره — آیه 177

معانی واژگان:

• بِرّ: نیکی، خیر و هر کار نیکی که انسان را به بهشت نزدیک کند.
• تُوَلُّوا: روی گردانید و متوجه شوید.
• قِبَل: جهت و سمت.
• ذَوی القُربی: خویشاوندان.
• ابن السّبیل: مسافری که در سفر درمانده و از مال خود دور مانده است.
• السّائلین: نیازمندانی که به دلیل حاجت، درخواست کمک میکنند.
• الرّقاب: بردگان و اسیرانی که برای آزادی خود نیاز به کمک مالی دارند.
• البأساء: فقر و تنگدستی.
• الضّرّاء: بیماری و ناراحتی جسمی.
• حین البأس: هنگام جنگ و نبرد.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه شریفه بیان میکند که حقیقت نیکی و خیر، صرفاً رویگرداندن از یک جهت و متوجه شدن به سمت دیگر در نماز نیست؛ بلکه آنچه در پیشگاه خداوند ارزش دارد، ایمان راستین و اعمال صالح است. در ابتدای اسلام، مسلمانان به سمت بیتالمقدس نماز میخواندند و پس از تغییر قبله به سوی کعبه، برخی از اهل کتاب و حتی بعضی مسلمانان، این تغییر را نشانهای از سستی ایمان پنداشتند. خداوند در این آیه روشن میسازد که نیکی حقیقی، در گرو جهتی نیست که انسان به آن رو میکند، بلکه در گرو ایمان و عمل صالح است.

نیکی واقعی از آنِ کسی است که به خداوند یگانه ایمان آورد و او را به یگانگی بپرستد؛ به روز قیامت و حسابرسی و پاداش و کیفر الهی باور داشته باشد؛ به تمام فرشتگان خداوند ایمان آورد؛ به همه کتابهای آسمانی که بر پیامبران نازل شده است، باور داشته باشد و میان آنها فرق نگذارد؛ و به تمام پیامبران الهی ایمان آورد و هیچیک را انکار نکند.

پس از بیان ایمان، خداوند به اعمال نیک اشاره میکند: کسی که مال خود را با وجود علاقه و محبتی که به آن دارد، به خویشاوندان، یتیمانی که پدران خود را از دست دادهاند و نیازمندند، فقیرانی که از تهیدستی رنج میبرند، مسافرانی که از خانه و کاشانه خود دور افتادهاند، نیازمندانی که به دلیل حاجت شدید دست نیاز به سوی مردم دراز میکنند، و در راه آزادی بردگان و اسیران انفاق کند.

سپس به دو عبادت بزرگ اشاره میکند: برپا داشتن نماز با شرایط و آداب آن، و پرداخت زکات واجب. در ادامه، وفای به عهد را از صفات نیکوکاران میشمارد؛ کسانی که وقتی با خداوند یا با مردم پیمانی میبندند، به آن وفا میکنند و پیمانشکنی نمیکنند.

و در پایان، صبر را از مهمترین ویژگیهای نیکوکاران برمیشمارد: صبر در برابر فقر و تنگدستی، صبر در برابر بیماری و ناراحتی، و صبر در میدان جنگ و هنگام رویارویی با دشمن که انسان از خود شجاعت و استقامت نشان دهد و فرار نکند.

خداوند در پایان آیه میفرماید: کسانی که به این صفات آراستهاند، در ایمان و گفتار و کردار خود صادقاند و اینان به حقیقت، پرهیزگارانی هستند که از عذاب الهی میترسند و با انجام فرمانهای خدا و دوری از نواهی او، تقوای الهی را پیشه کردهاند.

فواید و پیامهای آیه:

1. معیار ارزشمندی اعمال، ایمان و تقواست، نه ظواهر و شکلها: انسان نباید به ظاهر عبادات و مناسک دل خوش کند؛ بلکه باید باطن و حقیقت ایمان را در خود زنده نگه دارد و اعمالش را با اخلاص و پیروی از دستور خداوند انجام دهد.
2. ایمان و عمل صالح، دو بال پرواز به سوی سعادتاند: ایمان به خدا و روز قیامت و باور به غیب، زمانی ارزشمند است که با انفاق، نماز، زکات، وفای به عهد و صبر همراه باشد. دین اسلام، دین جامعی است که هم به بُعد اعتقادی و هم به بُعد عملی توجه کامل دارد.
3. انفاق، نشانه صداقت در ایمان است: کسی که مال را دوست دارد اما به خاطر خدا از آن میگذرد و به نیازمندان کمک میکند، در ایمان خود صادق است. اسلام، مسلمانان را به کمک به خویشاوندان، یتیمان، فقیران و درماندگان ترغیب میکند و اینگونه جامعه را پر از مهر و محبت میسازد.
4. صبر، کلید پیروزی در همه سختیهاست: زندگی سرشار از فراز و نشیب است؛ گاه فقر، گاه بیماری و گاه جنگ و دشمنی. کسی که در همه این شرایط صبر پیشه کند و از مسیر حق منحرف نشود، از پرهیزگاران به شمار میرود و خداوند او را یاری خواهد کرد.
5. وفای به عهد، نشانه شخصیت والای مسلمان است: مسلمان واقعی کسی است که به وعدهها و پیمانهای خود پایبند باشد؛ چه در برابر خداوند و چه در برابر مردم. این صفت، اعتماد اجتماعی را تقویت میکند و جامعه را به سوی صلاح و سعادت سوق میدهد.