سوره یوسف — آیه 100

معانی کلمات:

• الْعَرْشِ: سریر پادشاهی و جایگاه حکومت.
• خَرُّوا: افتادند، به خاک افتادند.
• سُجَّدًا: سجدهکنندگان، به نشانهی احترام و بزرگداشت.
• تَأْوِیلُ: تعبیر و تحقق نهایی.
• الْبَدْوِ: بیابان، صحرا (جایی که ایشان در آنجا زندگی میکردند).
• نَزَغَ: فساد و تباهی افکند، وسوسه کرد.

تفسیر آیه:

هنگامی که یوسف علیهالسلام به عزت و پادشاهی رسید و خانوادهاش به مصر آمدند، پدر و مادر خود را بر سریر پادشاهی نشاند و آنان را در کنار خود جای داد. سپس پدر و مادر و یازده برادرش همگی در برابر او به سجده افتادند؛ سجدهای که در شریعت آنان به عنوان تحیت و احترام رایج بود، نه عبادت. این سجده، تحقق همان رؤیایی بود که یوسف در کودکی دیده بود؛ رؤیایی که در آن خورشید و ماه و یازده ستاره برای او سجده میکردند.

یوسف علیهالسلام خطاب به پدرش گفت: ای پدر! این سجده، تعبیر و تحقق همان رؤیایی است که سالها پیش برایت بازگو کردم. پروردگارم آن را به حقیقت پیوست و نشان داد که وعدهاش راست است. او به من نیکی کرد و احسانش را شامل حالم ساخت؛ آنگاه که مرا از زندان نجات داد و شما را از بیابان نزد من آورد، پس از آنکه شیطان میان من و برادرانم فساد و کینه افکند و آنان مرا به چاه انداختند و از پدر جدا کردند. اما خداوند همهی این سختیها را به خیر و نیکی تبدیل کرد.

سپس یوسف علیهالسلام درس توحید و معرفت را بیان کرد و گفت: پروردگار من نسبت به آنچه بخواهد، لطیف و دقیق است؛ یعنی تدبیر او چنان ظریف و پنهان است که بندگان از حکمت آن آگاه نیستند، اما او همه چیز را به بهترین شکل ممکن پیش میبرد. همانا او دانای به مصالح بندگان و حکیم در گفتار و کردار خویش است.

فواید و پیامهای آیه:

1. تحقق وعدههای الهی: خواب و رؤیای صادقهای که یوسف در کودکی دیده بود، پس از سالها سختی و جدایی، به حقیقت پیوست. این نشان میدهد که وعدههای خداوند هرگز فراموش نمیشود و او بندگان صبور خود را یاری میکند.
2. اخلاص و بزرگواری در برخورد با خطاکاران: یوسف علیهالسلام با وجود آنکه برادرانش او را به چاه انداخته و از پدر جدا کرده بودند، در این لحظهی پیروزی، نه تنها آنان را سرزنش نکرد، بلکه با کمال بزرگواری و گذشت، تنها به یاد نعمتهای خداوند بود و از زندان و سختیها یاد کرد، نه از خطای برادران. این درس بزرگی است در بخشش و چشمپوشی از خطای دیگران.
3. تواضع در اوج عزت: یوسف علیهالسلام با آنکه پادشاه مصر بود، پدر و مادر خود را بر سریر نشاند و خود را در برابر آنان خاضع کرد. این نشان میدهد که عزت و مقام، نباید انسان را از احترام به والدین و بزرگترها بازدارد.
4. نقش شیطان در تفرقه: آیه بیان میکند که شیطان میان برادران فساد افکند. این هشدار است که دشمنی شیطان را جدی بگیریم و مراقب باشیم که کینه و حسادت، روابط ما را با دیگران، بهویژه خویشاوندان، تباه نکند.
5. لطف و حکمت الهی: یوسف علیهالسلام خداوند را به «لطیف» و «حکیم» توصیف میکند. این یعنی خداوند با ظرافت و حکمت، امور بندگان را تدبیر میکند؛ حتی در سختیها و ناملایمات، خیر و مصلحتی نهفته است که ما از آن بیخبریم. پس باید به تدبیر او اعتماد کنیم و در همه حال به او توکل نماییم.