Baqara surasi — Oyat 178

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ۖ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنثَىٰ بِالْأُنثَىٰ ۚ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ۗ ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ ۗ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Kalimalarning ma'nolari:

• الْقِصَاصُ: Qasos, ya'ni jinoyatchiga qilgan ishining o'xshashi bilan muomala qilish.
• عُفِيَ لَهُ: Unga kechirildi, ya'ni qasos olishdan voz kechildi.
• الدِّيَةُ: Qon evazi — qotil tomonidan marhumning vorislariga to'lanadigan belgilangan mol-mulkiy tovon.
• فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ: Yaxshi yo'l bilan talab qilish, ya'ni diyani muloyimlik va odob bilan so'rash.
• أَدَاءٌ بِإِحْسَانٍ: To'lovni chiroyli tarzda, kechiktirmasdan va kamaytirmasdan amalga oshirish.
• اعْتَدَى: Haddan oshdi, chegarani buzdi.

Tafsir:

Ey Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirgan, Uning shariatiga amal qilgan bandalar! Alloh taolo sizlarga qasddan odam o'ldirishda qasos olishni farz qildi. Ya'ni qotil qilgan jinoyatiga yarasha jazolanadi: hur (ozod) kishi hur evaziga, qul qul evaziga, ayol ayol evaziga o'ldiriladi. Bu — tenglik va adolat tamoyilidir.

Agar marhumning vorislaridan biri qotilni kechirib, qasos o'rniga diya (qon tovoni) olishga rozi bo'lsa, u holda ikki tomon ham go'zal muomalada bo'lishi lozim: diya talab qiluvchi o'z talabini muloyimlik va odob bilan qo'yishi, qotil esa to'lovni kechiktirmasdan, kamaytirmasdan, chiroyli tarzda ado etishi kerak. Bu kechirim va diya olish — Robbingiz tomonidan sizlarga yengillik va rahmdirlikdir. Chunki ilgari Bani Isroilga qasos qat'iy farz qilingan bo'lib, kechirish va diya olish harom edi; nasroniylarga esa diya farz qilingan, qasos olish harom edi. Ushbu ummatga ikkala yo'l ham ixtiyor qilib berildi.

Kim shu kechirim va diyani qabul qilgandan so'ng yana haddan oshsa — masalan, qotilni o'ldirsa yoki boshqa gunoh qilsa — unga oxiratda alamli azob bor.

Foydalar:

1. Ushbu oyat Islomning inson hayotiga qanchalik katta ahamiyat berishini ko'rsatadi — qasddan o'ldirish eng og'ir jinoyatlardan biri bo'lib, unga nisbatan adolatli jazo belgilangan.
2. Islom dini qasos olishda ham tenglikni talab qiladi, hech kimning qoni boshqasinikidan ustun qo'yilmaydi — bu esa jamiyatda adolat va tinchlikni ta'minlaydi.
3. Kechirim va diya olish imkoniyati musulmonlarga rahm-shafqat eshigini ochadi, qotilga tavba qilish va jamiyatga qaytish imkonini beradi.
4. Oyat musulmonlarni kechirimlilik, muloyimlik va ahdga vafo qilish kabi oliy axloqiy fazilatlarga chorlaydi.
5. Bu hukm Islomning insoniy hayotni asrash, qon to'kilishining oldini olish va ijtimoiy adolatni qaror toptirish borasidagi ulug'vor maqsadini namoyon etadi.