Аль-Бакара сүресі — Аят 178

1. Сөздердің мағынасы:

• الْقِصَاصُ — қылмыскерге жасаған қылмысына сай келетін жазаны қолдану, яғни қанға қан.
• الْحُرُّ بِالْحُرِّ — еркін адам еркін адам үшін өлтіріледі.
• الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ — құл құл үшін өлтіріледі.
• الْأُنثَىٰ بِالْأُنثَىٰ — әйел әйел үшін өлтіріледі.
• عُفِيَ لَهُ — кешірілді, яғни қиссас алынбай, құн төлеуге келісілді.
• الدِّيَةُ — құн, яғни өлтірген адамның өтемақы ретінде төлейтін белгілі мөлшердегі мал-мүлкі.
• فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ — құнды талап етуші оны әдеппен, зорлықсыз талап етуі керек.
• وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ — құн төлеуші оны кешіктірмей, кемітпей жақсылықпен өтеуі керек.
• اعْتَدَىٰ — шектен шықты, рұқсат етілмеген нәрсені жасады.

1. Аяттың тәпсірі:

Уа, иман келтіргендер! Аллаһ сендерге өлтірілген адамдардың ісінде қиссас — яғни қылмыскерге жасағанына сай жаза қолдануды парыз етті. Бұл әділдік пен теңдік негізінде жүзеге асады: еркін адам еркін адам үшін, құл құл үшін, әйел әйел үшін өлтіріледі. Бұл — қоғамда әділет орнату үшін қойылған қағида.

Алайда Аллаһ бұл істе жеңілдік пен мейірімділік есігін де ашық қалдырды. Егер өлтірілген адамның туыстары немесе оның өзі өлер алдында қылмыскерді кешірсе, немесе қиссастан бас тартып, құн алуға келіссе, онда кешірген тарап құнды әдеппен, зорлық-зомбылықсыз, адамгершілікпен талап етуі керек. Ал қылмыскер болса, оны кешіктірмей, кемітпей, жақсылықпен толық өтеуі тиіс. Бұл екі жаққа да қойылған әдептілік шарты.

Осы кешіру мен құн алу — Раббыларыңнан берілген жеңілдік және рақым. Өйткені бұрынғы үмметтерге бұл іс қатты етіп жүктелген еді: бір үмметке тек қиссас қана бұйырылып, кешіруге жол берілмесе, енді бір үмметке тек құн ғана міндеттеліп, қиссасқа рұқсат берілмеген болатын. Ал осы үмметке екі жол да ашылып, таңдау берілді — бұл Аллаһтың осы үмметке деген ерекше мейірімі.

Енді кімде-кім осы кешіру мен құнға келісімнен кейін шектен шығып, қылмыскерді өлтірсе немесе қылмыскер емес басқа адамға зорлық жасаса, оған күйзелтуші азап бар. Бұл азап дүниеде қиссас арқылы болуы мүмкін, ал ақыретте тозақ оты болуы мүмкін.

1. Аяттан алынатын пайдалар:

• Ислам діні әділеттілік пен теңдікті ұстанады: әркім өз қылмысына сай жаза алады, бірақ бұл жерде шектен шығуға жол жоқ.
• Ислам мейірімділік діні: қиссас парыз болғанымен, кешіру мен құнға келісуге жол ашық. Бұл — жүректерді жұмсартып, өшпенділікті азайтатын игілікті жол.
• Кешіру мен келісім кезінде екі тарап та әдептілік пен адамгершілік сақтауы керек: талап етуші зорлықсыз, төлеуші кешіктірмей орындауы тиіс. Бұл — қоғамдағы тыныштық пен сыйластықтың кепілі.
• Аллаһтың осы үмметке берген жеңілдігі мен рақымы — Оның шексіз мейірімділігінің белгісі. Бұл бізді Аллаһқа шүкіршілік етуге, Оның дінін сүюге жетелейді.
• Келісімнен кейін шектен шығу — үлкен күнә. Бұл адамды Аллаһтың азабына душар етеді. Сондықтан әрбір мұсылман берілген үкімге риза болып, әділеттілік пен мейірімділік арасындағы тепе-теңдікті сақтауы керек.
• Бұл аят бізге Исламның тек қатал жаза ғана емес, сонымен бірге кешіру, келісім және қайырымдылық діні екенін көрсетеді. Осындай әділ әрі мейірімді үкімдер адамзат қоғамын бірлікке, бейбітшілікке және өзара сыйластыққа шақырады.