سوره بقره — آیه 240

## تفسیر آیه ۲۴۰ سوره بقره

### معنای واژگان:

• یُتَوَفَّوْنَ: از دنیا میروند، جانشان گرفته میشود.
• یَذَرُونَ: ترک میکنند، بر جای میگذارند.
• وَصِیَّةً: سفارش و توصیه (در اینجا به معنای حکم واجب و مقرر شده).
• مَتَاعًا: بهرهمندی و برخورداری (از مسکن و نفقه).
• إِلَی الْحَوْلِ: تا پایان یک سال کامل.
• غَیرَ إِخرَاجٍ: بدون اینکه (از خانه) بیرون رانده شوند.
• جُنَاحٌ: گناه و اشکال.
• مَعْرُوفٍ: کار پسندیده و شرعی (مانند ازدواج مجدد، زینت کردن و...).

### تفسیر آیه:

ای مؤمنان! کسانی از شما که در آستانه مرگ قرار میگیرند و همسرانی را پس از خود به جا میگذارند، بر آنان است که برای همسرانشان وصیت کنند که تا یک سال کامل در خانه شوهر بمانند و از مسکن و نفقه بهرهمند شوند، بدون اینکه وارثان آنان را از خانه بیرون کنند. این حکم برای جبران غم از دست دادن همسر و احترام به متوفی و پاسداشت حقوق همسرش تشریع شده است.

اما اگر این زنان خودشان بخواهند پیش از پایان سال از خانه خارج شوند (مثلاً برای ازدواج مجدد یا هر کار مشروعی)، بر شما (وارثان) هیچ گناهی نیست که مانعشان نشوید و بر آنان نیز گناهی نیست در آنچه برای خودشان از امور پسندیده و مشروع انجام میدهند (مانند زینت کردن یا ازدواج با فرد دیگر). در این صورت نفقه و حق سکنا از آنان ساقط میشود.

لازم به ذکر است که این حکم در آغاز اسلام برای حمایت از زنان بیوه تشریع شد، اما بعدها با آیه «وَالَّذِینَ یُتَوَفَّونَ مِنکم وَیَذَرُونَ أَزوَاجًا یَتَرَبَّصنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَربَعَةَ أَشهُرٍ وَعَشرًا» (بقره: ۲۳۴) نسخ شد و مدت عده برای زنانی که همسرشان فوت کرده، چهار ماه و ده روز تعیین گردید و ارث نیز جایگزین نفقه یکساله شد.

خداوند در پایان آیه میفرماید: «وَاللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ»؛ یعنی خداوند عزیز و شکستناپذیر است و هیچ قدرتی نمیتواند در برابر فرمان او بایستد، و حکیم است؛ یعنی تمام احکام او بر اساس مصلحت و حکمت است و هیچ حکمی را بدون دلیل و مصلحت صادر نمیکند.

### فواید و پیامهای آیه:

1. توجه به حقوق زنان بیوه: اسلام در چهارده قرن پیش، با تشریع این احکام، کرامت و امنیت مالی و اجتماعی زنان بیوه را تضمین کرده است. این نشاندهنده نگاه رحمانی و عادلانه اسلام به زنان است.
2. اهمیت وصیت و برنامهریزی برای آینده خانواده: این آیه به مردان میآموزد که حتی در آستانه مرگ نیز نباید از مسئولیت خود در قبال خانواده غافل شوند و باید برای آینده همسر و فرزندان خود چارهاندیشی کنند.
3. حکمت در احکام الهی: تغییر حکم از یک سال به چهار ماه و ده روز نشان میدهد که خداوند بر اساس مصلحت بندگان، احکام را به تدریج و متناسب با شرایط تشریع میکند. این نشانه حکمت و رحمت الهی است.
4. احترام به آزادی و انتخاب زنان: آیه تأکید میکند که اگر زن بیوه بخواهد زندگی جدیدی را آغاز کند (مانند ازدواج مجدد)، نه تنها گناهی بر او نیست، بلکه دیگران نیز نباید مانع او شوند. اسلام به زنان حق انتخاب و آزادی مشروع میدهد.
5. عزت و حکمت خداوند: یادآوری صفات «عزیز» و «حکیم» خداوند در پایان آیه، به مؤمنان اطمینان میدهد که همه احکام الهی از سرِ قدرت و حکمت است و هیچ حکمی در آن ظلم یا بیهدفی وجود ندارد. این امر ایمان و تسلیم مؤمن را در برابر فرمانهای الهی تقویت میکند.