سوره انفال — آیه 16

معانی کلمات:

• یُوَلِّهِمْ دُبُرَهُ: پشت کردن به آنان، یعنی فرار کردن از میدان جنگ.
• مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ: کسی که برای حیله و نیرنگ جنگی عقب میکشد تا حملهٔ مجددی انجام دهد، نه فرار واقعی.
• مُتَحَیِّزًا إِلَىٰ فِئَةٍ: کسی که به گروهی از مسلمانان حاضر در جنگ ملحق شود تا با آنها بجنگد.
• بَاءَ: بازگشت با چیزی، یعنی گرفتار شدن و سزاوار گردیدن.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه حکم فرار از میدان جنگ را بیان میکند و میفرماید: هر کسی در روز جنگ با کافران روبرو شود و به آنها پشت کند و فرار نماید، مگر در دو صورت، قطعاً به خشم و غضب الهی گرفتار شده است. آن دو صورت عبارتند از:

1. کسی که عقبنشینی او برای حیله و نقشهٔ جنگی باشد، یعنی ظاهراً عقب بکشد تا دشمن را فریب دهد و سپس با نیروی بیشتری حمله کند.
2. کسی که به گروهی از مسلمانان که در همان میدان جنگ حاضرند ملحق شود تا با آنها متحد شده و دوباره به جنگ برگردد.

در غیر این دو صورت، فرار از جنگ حرام و گناه کبیره است و چنین شخصی سزاوار خشم خداوند است و جایگاه نهایی او در آخرت جهنم است که بدترین سرانجام و بدترین بازگشتگاه است. این حکم برای زمانی است که تعداد مسلمانان کمتر از نصف کافران باشد، اما اگر تعداد دشمن بیش از دو برابر مسلمانان باشد، فرار جایز است، چنانکه در آیهٔ ۶۶ سورهٔ انفال خداوند تخفیف داده است.

فواید آیه:

1. این آیه نشان میدهد که جهاد در راه خدا و ایستادگی در برابر دشمنان، از والاترین اعمال است و فرار از آن، خشم الهی را به دنبال دارد. پس مسلمان باید در برابر سختیها و دشمنان، شجاعت و استقامت داشته باشد و به خدا توکل کند.
2. آیه به مسلمانان میآموزد که در جنگها باید هوشمندانه عمل کنند، نه اینکه کورکورانه فرار کنند یا خود را به کشتن بدهند؛ بلکه حیلههای جنگی و اتحاد با سایر مسلمانان برای پیروزی، ارزشمند است.
3. این حکم، مسلمانان را به نظم، اتحاد و همبستگی دعوت میکند و نشان میدهد که اسلام دین قدرت، عزت و سربلندی است و هرگز ذلت و فرار را نمیپذیرد.
4. یادآوری عاقبت بد فراریان از جهاد، انگیزهای برای مؤمنان است که در راه خدا فداکاری کنند و بدانند که یاری خداوند با صابران و استقامتکنندگان است.