İsra surəsi — Ayə 33

1) Bəzi kəlmələrin izahı:

• النَّفْسَ: burada insan canı, şəxsin həyatı nəzərdə tutulur.
• حَرَّمَ اللَّهُ: Allahın toxunulmaz etdiyi, qoruduğu can.
• بِالْحَقِّ: şəriətin icazə verdiyi haqlı səbəb; yəni qisas, zinadan sonra daşqalaq, dindən dönmə kimi hallar.
• وَلِيِّهِ: öldürülənin yaxın qohumu, onun qanını tələb etmək hüququ olan şəxs.
• سُلْطَانًا: höccət, səlahiyyət, haqq; qatilə qarşı iddia qaldırmaq imkanı.
• يُسْرِف: həddi aşmaq, artıq davranmaq.
• مَنصُورًا: kömək edilən, dəstəklənən, haqqı qorunan.

2) Ayənin təfsiri:

Allah-təala buyurur ki, Onun toxunulmaz etdiyi heç bir canı haqsız yerə öldürməyin. İnsan həyatı müqəddəsdir; onu yalnız şəriətin müəyyən etdiyi haqlı səbəblər üzündən almaq olar. Bu haqlı səbəblərə misal olaraq qisas, zinadan sonra daşqalaq cəzası və dindən dönmə kimi halları göstərmək olar. Yəni bir can yalnız haqq və ədalət çərçivəsində, şəriətin icazə verdiyi yolla sona çatdırıla bilər.

Sonra Allah buyurur: kim haqsız yerə, heç bir günahı olmadan öldürülərsə, onun qanını tələb etmək hüququnu onun yaxınlarına, yəni varislərinə və ya onun işini idarə edən şəxsə veririk. Onlar qatil barəsində haqq iddiası qaldıra bilərlər. İstəsələr qisas tələb edərlər, istəsələr bağışlayarlar, istəsələr də qan pulu (diyə) alarlar. Bu, İslamın ədalətə verdiyi böyük dəyərin göstəricisidir; haqsız yerə tökülən qanın hesabı soruşulur və məzlumun haqqı qorunur.

Lakin Allah bu hüququ verərkən həddi aşmağı da qadağan edir. Yəni qan sahibi qisas tələb edərkən şəriətin qoyduğu sərhədləri keçməməlidir. Bir qatili öldürdüyü kimi öldürməli, onu işgəncə ilə öldürməməli, bir nəfərin yerinə iki nəfəri və ya bir qrup insanı öldürməməli, qatildən başqasını hədəf almamalıdır. Çünki bu, ədalətin deyil, intiqamın yolu olardı. İslam isə intiqamı deyil, ədaləti tələb edir.

Ayənin sonunda Allah buyurur ki, həqiqətən, o qan sahibi Allah tərəfindən dəstəklənir və ona kömək edilir. Yəni haqlı olan şəxs haqqını ala bilməsi üçün şəriət və dövlət tərəfindən dəstəklənir. Bəzi alimlər isə bunu belə izah ediblər: öldürülən məzlum şəxs qatilinin cəzalandırılması ilə sanki qalib gəlir, haqqı yerinə yetirilir. Çünki “nəsr” – kömək və qələbə – həmişə zülmlə yanaşı gedir; zülmə məruz qalan isə Allahın köməyinə layiq olur.

Bu ayə bizə öyrədir ki, həyat müqəddəsdir, ədalət vacibdir, intiqam isə yox. İslam qanı qoruyur, məzlumun haqqını tələb edir, amma həddi aşmağa icazə vermir. Gəlin bu ayənin nuru ilə həm canımıza, həm də başqalarının canına hörmətlə yanaşaq; ədalətli olaq, amma qəddar olmayaq. Çünki əsl güc ədalətdə, əsl qələbə isə haqqın tərəfində olmaqdadır.