سوره اسراء — آيت 33

1) ڪجهه لفظن جي معنيٰ:

• النَّفْسَ: ڪنهن به انسان جي جان.
• حَرَّمَ اللَّهُ: الله تعاليٰ جنهن جي قتل کي حرام قرار ڏنو آهي.
• بِالْحَقِّ: شرعي سبب سان، يعني اها حالت جنهن ۾ اسلام قتل جي اجازت ڏني آهي.
• مَظْلُومًا: ظلم سان، بغير ڪنهن شرعي سبب جي.
• وَلِيِّهِ: مقتول جو وارث يا سرپرست، جيڪو سندس خون جو ذميوار آهي.
• سُلْطَانًا: اختيار ۽ حڪم، يعني قاتل تي دعويٰ ڪرڻ جو حق.
• فَلَا يُسْرِف: حد کان وڌي نه وڃي.
• مَنصُورًا: مدد ڪيل، يارِي ڪيل.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ پنهنجي بندن کي حڪم ڏنو آهي ته ڪنهن به اها جان نه مارين جنهن جي قتل کي الله حرام ڪيو آهي، سواءِ ان جي ته ڪو شرعي سبب موجود هجي. اهي شرعي سبب اهي آهن جهڙوڪ: ڪنهن مسلمان جو اسلام ڇڏڻ، شادي شده زاني جو زنا ڪرڻ، يا ڪنهن کي ناحق قتل ڪرڻ جي سزا ۾ قصاص. اهي ئي حالتون آهن جن ۾ اسلام قتل جي اجازت ڏني آهي، باقي عام حالت ۾ ڪنهن به انسان جي جان کي نقصان پهچائڻ جائز ناهي.

پوءِ الله تعاليٰ فرمايو ته جيڪڏهن ڪو شخص ظلم سان، يعني بغير ڪنهن شرعي سبب جي ماريو وڃي، ته اسان ان مقتول جي وارث يا سرپرست کي قاتل تي اختيار ڏنو آهي. ان ولي کي حق آهي ته هو قاتل کي قصاص ۾ قتل ڪرائي، يا معاف ڪري ڇڏي، يا خون بها (ديت) وٺي معاملو ختم ڪري. پر ان ولي کي اهو به حڪم ڏنو ويو آهي ته هو قصاص ۾ حد کان وڌي نه وڃي، يعني هڪ ماڻهوءَ جي بدلي ۾ ٻه يا وڌيڪ ماڻهو نه ماريا وڃن، نه ئي قاتل کي سزا کان وڌيڪ تڪليف ڏني وڃي، ۽ نه ئي ڪنهن ٻئي بي گناهه کي مارايو وڃي. بيشڪ الله تعاليٰ ولي جي مدد ڪندڙ آهي، ته جيئن هو انصاف سان قصاص وٺي سگهي.

3) هن آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• انسان جي زندگي ۽ جان کي اسلام ۾ تمام وڏي حيثيت ۽ حرمت حاصل آهي، ان ڪري بغير شرعي سبب جي ڪنهن کي قتل ڪرڻ سخت حرام آهي.
• اسلام انصاف جو دين آهي، مظلوم کي حق ڏنو ويو آهي ته هو انصاف حاصل ڪري، پر انصاف ۾ به حد کان وڌڻ کان منع ڪيو ويو آهي.
• معافي ۽ خون بها وٺڻ جو اختيار ولي کي ڏنو ويو آهي، جيڪو اسلام جي رحمت ۽ حڪمت جو ثبوت آهي.
• الله تعاليٰ مظلوم جي مدد ڪندڙ آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ظلم ڪڏهن به برداشت نه ڪيو ويندو ۽ انصاف ضرور قائم ٿيندو.
• هي آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته زندگي جي حفاظت، انصاف، ۽ اعتدال اسلام جا بنيادي اصول آهن، جن تي عمل ڪرڻ سان معاشرو امن ۽ سلامتي سان رهي سگهي ٿو.