سوره بقرہ — آيت 173

1) لفظن جي معنيٰ:

• الْمَيْتَةَ: اهو جانور جيڪو شرعي طريقي سان ذبح ڪرڻ کان سواءِ مري ويو هجي.
• الدَّمَ: وهندڙ رت.
• لَحْمَ الْخِنزِيرِ: سور جو گوشت ۽ ان جا سڀ حصا.
• أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ: اهو جانور جنهن تي ذبح ڪرڻ وقت الله کانسواءِ ٻئي جو نالو ورتو ويو هجي.
• اضْطُرَّ: مجبور ٿي ويو، اهڙي حالت ۾ مبتلا ٿيو جو کائڻ کان سواءِ رستو نه رهيو.
• بَاغٍ: ظلم ڪندڙ، يعني بنا ضرورت جي ان کي کائڻ گهرندڙ.
• عَادٍ: حد کان وڌندڙ، يعني ضرورت کان وڌيڪ کائڻ وارو.

2) تفسير:

الله تعاليٰ پنهنجي بندن تي ٻڌايو ته هن توهان تي ڪجهه شيون حرام ڪيون آهن، جن ۾ نقصان ۽ خرابي آهي. اهي آهن: مئل جانور جو گوشت، وهندڙ رت، سور جو گوشت، ۽ اهو جانور جيڪو الله جي نالي کانسواءِ ڪنهن ٻئي جي نالي تي ذبح ڪيو ويو هجي.

پر الله تعاليٰ پنهنجي ٻانهن تي رحم ڪندي اهو به ٻڌايو ته جيڪڏهن ڪو شخص اهڙي مجبوريءَ ۾ مبتلا ٿي پوي جو کائڻ کان سواءِ رستو ئي نه هجيس، مثلاً بک ۽ اڃ سبب موت جو خطرو هجي، ته ان حالت ۾ اهي حرام شيون به کائڻ جائز آهن. البت شرط اهو آهي ته هو بغاوت ۽ ظلم ڪندڙ نه هجي، يعني بنا ضرورت جي انهن کي کائڻ جو خواهشمند نه هجي، ۽ نه ئي ضرورت کان وڌيڪ کائي. اهڙي مجبور شخص تي ڪو گناهه ناهي.

بيشڪ الله تعاليٰ معاف ڪندڙ ۽ رحم ڪندڙ آهي. هو پنهنجي ٻانهن جي لغزشن کي معاف ڪري ٿو ۽ انهن تي مهرباني ڪري ٿو، ۽ سندس رحمت جو ئي اثر آهي جو هن مجبوريءَ جي حالت ۾ اهڙين شين کي به جائز قرار ڏنو.

3) فائدا ۽ سبق:

• الله تعاليٰ پنهنجي ٻانهن کي اهڙيون شيون کائڻ کان منع ڪري ٿو جيڪي صحت ۽ روح لاءِ نقصانڪار آهن، ۽ اهو سندس حڪمت ۽ رحمت جو مظهر آهي.
• اسلام هڪ اهڙو دين آهي جيڪو انسان جي مجبوريءَ ۽ ضرورت کي نظر ۾ رکي ٿو، ۽ مشڪل حالتن ۾ آساني ۽ رعايت جو رستو ڏئي ٿو.
• الله تعاليٰ جي صفتِ غفور ۽ رحيم هجڻ جو مطلب اهو آهي ته هو پنهنجي ٻانهن جي لغزشن کي معاف ڪرڻ ۽ انهن تي مهرباني ڪرڻ وارو آهي، جنهن ۾ اسان لاءِ اميد ۽ تسلي آهي.
• اهو سبق ملي ٿو ته ضرورت جي حد تائين رعايت آهي، پر ان جو غلط فائدو وٺي حد کان وڌڻ ۽ بنا ضرورت جي حرام شين ڏانهن وڌڻ جائز ناهي.
• اهي احڪام اسان کي سيکارين ٿا ته اسلام ۾ اعتدال ۽ توازن آهي، نه سختي ۽ نه ئي بي پرواهي.