سوره احزاب — آيت 10

1) مشڪل لفظن جي معنيٰ:

• إِذْ جَاءُوكُم: جڏهن انهن (ڪافرن) اوھان تي حملي ڪرڻ لاءِ آيا.
• مِّن فَوْقِكُمْ: اوھان جي مٿان کان، يعني واديءَ جي مٿئين حصي کان (اوڀر طرف کان).
• وَمِنْ أَسْفَلَ مِنكُمْ: ۽ اوھان جي هيٺان کان، يعني واديءَ جي هيٺئين حصي کان (اولهه طرف کان).
• زَاغَتِ الْأَبْصَارُ: اکيون ڦيريون ويون، يعني حيرت ۽ ڊپ سببان اکيون بيڪار ٿي ويون ۽ هر شيءِ کان هٽي ويون.
• بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ: دليون نڙيءَ تائين پهچي ويون، يعني انتهائي خوف ۽ دهشت سبب ائين محسوس ٿيڻ لڳو ڄڻ دليون نڙيءَ تائين اچي ويون آهن.
• الْحَنَاجِرَ: ”حنجرة“ جي جمع آهي، معنيٰ نڙيءَ جو آخري حصو.
• وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا: ۽ اوھين الله بابت مختلف قسم جا گمان ڪري رهيا هئا.

2) آيت جي تفسير:

هي آيت غزوہ خندق (غزوہ احزاب) جي انتهائي ڏکئي ۽ خوفناڪ موقعي جي ياد ڏياري ٿي، جڏهن ڪفارن جون گڏيل فوجون مديني تي حملو ڪرڻ لاءِ چوڌاري گهيرو ڪري ڇڏيو هو. اهي اوھان جي مٿان کان يعني واديءَ جي اوچي حصي کان ۽ اوھان جي هيٺان کان يعني واديءَ جي هيٺئين حصي کان آيا هئا، ۽ اهڙي طرح اوھان کي چوڌاري گهيري ۾ آڻي ڇڏيو هو. ان وقت حالت اها هئي جو ماڻهن جون اکيون حيرت ۽ ڊپ سببان بيڪار ٿي ويون هيون، هر شيءِ کان هٽي ويون هيون ۽ رڳو دشمن ڏانهن ئي ڏسي رهيون هيون. خوف ۽ دهشت ايترو ته وڌي ويو جو دليون نڙيءَ تائين پهچي ويون، يعني ائين محسوس ٿي رهيو هو ڄڻ جان نڪرڻ واري آهي. انهيءَ سخت گهٽيءَ ۽ خوف جي حالت ۾ ماڻهن جا الله بابت مختلف گمان ٿي رهيا هئا. مؤمنن جا دل ۾ اڃا به نصرت ۽ مدد جي اميد هئي، جڏهن ته منافقن ۽ ڪمزور ايمان وارن جو خيال هو ته هاڻي محمد ﷺ ۽ سندس اصحاب جو ڪم تمام ٿي چڪو آهي ۽ اسلام ختم ٿي ويندو. اهڙي طرح ان موقعي تي الله تعاليٰ پنهنجي مؤمنن جي ايمان جو امتحان ورتو ۽ سچن مؤمنن ۽ منافقن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ڇڏيو.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• مشڪلن ۾ صبر ۽ ثابت قدمي: هي آيت ٻڌائي ٿي ته اسلام جي راهه ۾ مشڪلون ۽ آزمائشون اينديون رهنديون آهن، پر سچي مؤمن کي انهن ۾ به صبر ۽ ثابت قدمي سان ڪم وٺڻ گهرجي.
• الله تي ڀروسو: سخت کان سخت حالت ۾ به الله تعاليٰ بابت سٺو گمان رکڻ گهرجي ۽ ان جي مدد ۽ نصرت تي يقين رکڻ گهرجي.
• منافقن جي نشاندهي: اهڙين آزمائشن جي وقت ۾ ئي سچا مؤمن ۽ منافق ظاهر ٿيندا آهن، جيئن غزوہ خندق ۾ ٿيو.
• الله جي مدد يقيني آهي: جيئن الله تعاليٰ غزوہ خندق ۾ مؤمنن کي فتح ۽ نصرت عطا فرمائي، تيئن هر دور ۾ الله پنهنجي سچن ٻانهن جي مدد فرمائي ٿو.
• قرآن جي سچائي: هي آيت تاريخي واقعي جي اهڙي تفصيل سان بيان ڪري ٿي، جيڪا قرآن جي سچائي ۽ ان جي الهي هجڻ جي واضح دليل آهي، جنهن ۾ ايمان وارن لاءِ تسلي ۽ هدايت آهي.