سوره حجرات — آیه 11

معانی کلمات:

• لَا یَسْخَرْ: مسخره نکند، استهزا نکند.
• قَوْمٌ: گروهی از مردان.
• عَسَى: امید است، شاید.
• تَلْمِزُوا: عیبجویی کنید، یکدیگر را سرزنش و طعنه زنید.
• تَنَابَزُوا: یکدیگر را با لقبهای زشت و ناپسند صدا بزنید.
• بِئْسَ الِاسْمُ: چه بد نامی و عنوانی است.
• الْفُسُوقُ: خروج از فرمان خدا، نافرمانی و گناه.

تفسیر آیه:

ای کسانی که به خدا و رسولش ایمان آوردهاید و به شریعت او عمل میکنید! گروهی از مردان مؤمن، گروه دیگری از مردان مؤمن را مسخره نکند و به استهزای آنان نپردازد؛ زیرا چه بسا کسانی که مورد تمسخر قرار گرفتهاند، نزد خدا از مسخرهکنندگان برتر و بهتر باشند. همچنین زنان مؤمن نیز نباید زنان مؤمن دیگر را تحقیر و مسخره کنند؛ زیرا ممکن است آن زنانِ مورد استهزا، از زنان مسخرهکننده، مقام والاتری نزد خدا داشته باشند.

و از یکدیگر عیبجویی نکنید و یکدیگر را سرزنش و طعنه نزنید؛ چرا که مؤمنان همچون یک پیکرند و عیبجویی از برادر مؤمن، در حقیقت عیبجویی از خودتان است. و یکدیگر را با لقبهای زشت و ناپسند صدا نزنید؛ مانند آنکه کسی را به لقبی که از آن بدش میآید و برایش ناخوشایند است، بخوانید. چه بد عنوان و نامی است که انسان پس از ایمان آوردن و وارد شدن در دین اسلام، به فسق و نافرمانی نامیده شود و در میان مردم به گناه و بدی شهرت یابد.

و هر کس از این اعمال ناپسند — یعنی مسخره کردن، عیبجویی و لقبهای بد — توبه نکند و دست برندارد، پس آنان همان ستمکارانند؛ زیرا با ارتکاب این گناهان، به خودشان ظلم کرده و خویشتن را در معرض خشم و عذاب الهی قرار دادهاند.

فواید و پیامهای آیه:

1. کرامت انسانی: این آیه به زیباترین شکل، کرامت و احترام انسانها را پاس میدارد و به مؤمنان میآموزد که هیچکس حق ندارد دیگری را تحقیر کند یا به او طعنه بزند، زیرا ارزشها نزد خداوند بر اساس تقواست نه ظاهر و موقعیت اجتماعی.
2. نگاه عبرتآموز به دیگران: مؤمن باید بداند که ممکن است کسی که از نظر ظاهری یا اجتماعی پایینتر به نظر میرسد، نزد خدا مقام والاتری داشته باشد. پس هرگز نباید به کسی با دید تحقیر نگاه کرد.
3. وحدت و برادری اسلامی: عیبجویی از دیگران در حقیقت عیبجویی از خود است؛ زیرا جامعه مؤمنان مانند یک پیکر واحد است و آزار رساندن به هر عضوی، به کل پیکر آسیب میزند.
4. پاکیزگی زبان و اخلاق: اسلام به پیروان خود میآموزد که زبان خود را از مسخره کردن، طعنه زدن و لقبهای زشت پاک نگه دارند و با دیگران با احترام و محبت سخن بگویند.
5. اهمیت توبه: این آیه نشان میدهد که درِ توبه همیشه باز است و هر کس از این گناهان پشیمان شود و توبه کند، خداوند او را میبخشد و از زمره ستمکاران خارج میشود. این رحمت الهی، امید را در دل مؤمنان زنده نگه میدارد.
6. پرهیز از فسق و گناه پس از ایمان: مؤمنی که به خدا ایمان آورده، نباید با اعمال زشت خود، نامش به فسق و گناه آلوده شود؛ زیرا ایمان، انسان را به پاکی و تقوا فرا میخواند و این ناسازگار است که مؤمن به چنین اعمالی دست بزند.