سوره توبہ — آيت 18

1) ڪجهه لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• يَعْمُرُ: آباد ڪرڻ، سنڀالڻ ۽ ان جي حق ادا ڪرڻ.
• مَسَاجِدَ اللَّهِ: الله جا گهر، يعني سڀ مسجدون.
• أَقَامَ الصَّلَاةَ: نماز کي پوري طريقي سان، وقت تي ۽ شرطن سميت ادا ڪرڻ.
• آتَى الزَّكَاةَ: مال مان مقرر حصو مستحقن کي ڏيڻ.
• لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ: ڪنهن به مخلوق کان اهڙو خوف نه رکڻ جو الله جي حڪم جي خلاف وڃي.
• فَعَسَىٰ: اميد ۽ يقين جو اظهار، ۽ الله جي طرفان "عسى" جو مطلب يقيناً ٿيڻو آهي.
• الْمُهْتَدِينَ: سڌي رستي تي هلندڙ، هدايت يافته.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ ٻڌائي ٿو ته سندس گهرن يعني مسجدن جي آباديءَ ۽ سنڀال جو حق صرف اهي ماڻهو ادا ڪري سگهن ٿا، جيڪي دل سان الله تي ايمان آڻين ٿا ۽ ان سان گڏ ڪنهن کي شريڪ نه ٿا ڪن، آخرت جي ڏينهن تي به يقين رکن ٿا، نماز کي پوري پابنديءَ سان ادا ڪن ٿا، پنهنجي مال مان زڪوات ڏين ٿا، ۽ ڪنهن به مخلوق جو اهڙو خوف دل ۾ نه ٿا رکن جو ان سبب الله جي حڪم کي ڇڏي ڏين؛ بلڪه رڳو الله کان ئي ڊڄن ٿا. اهڙا ئي ماڻهو اميد جوڳا آهن ته اهي سڌي رستي تي هلندڙن ۾ شامل ٿيندا. مسجد جي آباديءَ ۾ صرف عمارت ٺاهڻ ۽ ان کي صاف رکڻ شامل ناهي، بلڪه اتي نماز پڙهڻ، الله جو ذڪر ڪرڻ، ديني علم سيکارڻ ۽ سکڻ، ۽ ان کي هر اهڙي شيءِ کان بچائڻ به شامل آهي جنهن لاءِ مسجد نه ٺاهي وئي هئي، جهڙوڪ دنياوي ڳالهيون ۽ بيڪار مشغلا. جيڪي ماڻهو اهي ڳالهيون پوريون ڪن ٿا، سي ئي حقيقي طور تي هدايت يافته آهن. ۽ مشرڪ ماڻهو ان کان تمام پري آهن ته اهي مسجدن جي آباديءَ جو حق ادا ڪري سگهن.

3) هن آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا ۽ سبق:

• مسجدون الله جا گهر آهن، ۽ انهن جي حقيقي آبادي ۽ سنڀال ايمان وارن جو ڪم آهي.
• مسجد جي آباديءَ ۾ نماز، ذڪر، ديني علم ۽ ان جي صفائي ۽ حفاظت سڀ شامل آهن.
• سچو ايمان، آخرت تي يقين، نماز ۽ زڪوات جهڙا عمل انسان کي مسجد سان جڙيل ۽ هدايت يافته بڻائين ٿا.
• الله جي حڪم جي پيرويءَ ۾ ڪنهن به مخلوق جو خوف رڪاوٽ نه بڻجڻ گهرجي؛ رڳو الله کان ئي ڊڄڻ گهرجي.
• هي آيت اسان کي ترغيب ڏئي ٿي ته اسان مسجدن سان محبت ڪيون، انهن کي آباد ڪيون، ۽ پنهنجي زندگيءَ ۾ ايمان، نماز، زڪوات ۽ الله جو خوف پيدا ڪيون، ته جيئن اسان به هدايت يافتهن ۾ شامل ٿي سگهون.