سوره حج — آيت 11

1) مشڪل لفظن جي معنيٰ:

* عَلَىٰ حَرْفٍ: لفظي معنيٰ آهي "ڪناري تي" يا "هڪ پاسي تي". مراد اها آهي ته ايمان ۾ ڪمزور ۽ شڪ ۾ مبتلا ٿي عبادت ڪرڻ، يعني دين ۾ پڪي ۽ مضبوط بنياد بدران ڪناري تي بيهڻ وانگر آهي.

* اطْمَأَنَّ بِهِ: پاڻ ۾ سڪون ۽ اطمينان محسوس ڪيائين، يعني ان تي مطمئن ٿي ويو.

* فِتْنَةٌ: آزمائش، مصيبت، تڪليف يا مشڪل. هتي مراد بيماري، غربت ۽ ٻيون تڪليفون آهن.

* انقَلَبَ عَلَىٰ وَجْهِهِ: پنهنجي منهن ڦيرائي موٽي ويو، يعني اسلام کان ڦري ڪفر ڏانهن رجوع ڪيائين.

* خُسْرَانٌ مُّبِينٌ: اهو چٽو ۽ ظاهر نقصان آهي، جنهن ۾ ڪو شڪ ناهي.

2) تفسير:

الله تعاليٰ ٻڌائي ٿو ته ڪجهه ماڻهو اهڙا به آهن جيڪي اسلام ۾ داخل ٿيندا آهن پر سندن ايمان ڪمزور ۽ شڪ ۾ ورتل هوندو آهي. اهي الله جي عبادت ڪنهن مضبوط يقين سان نه، پر ڪناري تي بيهڻ وانگر ڪندا آهن، يعني اهڙي حالت ۾ جو انهن جو دل ۾ پڪ ناهي هوندي. سندن ايمان دنياوي فائدن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جيڪڏهن کين ڪا خير ۽ آسودگي، جهڙوڪ صحت ۽ مال ۾ فراخي ملي، ته مطمئن ٿي وڃن ٿا ۽ عبادت تي قائم رهن ٿا. پر جيڪڏهن کين ڪا آزمائش، جهڙوڪ بيماري يا غربت پيش اچي، ته اهي پنهنجي دين کي نحوست جو سبب سمجهي ان کان ڦري وڃن ٿا ۽ ڪفر ڏانهن موٽي وڃن ٿا. اهڙا ماڻهو دنيا ۾ به نقصان ۾ رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن ڪفر سان دنيا ۾ انهن جو مقدر تبديل نٿو ٿئي، ۽ آخرت ۾ به نقصان ۾ رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن لاءِ الله جو عذاب آهي. اهو ئي چٽو ۽ ظاهر نقصان آهي، جنهن ۾ ڪو به شڪ ناهي.

3) فائدا ۽ سبق:

* ايمان جي مضبوطي جي اهميت: اهو سبق ٿو ڏئي ته اسان جو ايمان صرف زبان جو اقرار نه هجي، پر دل ۾ پڪو ۽ يقين سان ڀريل هجي. عبادت ۽ دين تي ثابت قدم رهڻ گهرجي، نه ڪي دنياوي فائدن يا نقصانن جي بنياد تي.

* آزمائش ۾ صبر: زندگي ۾ خوشيون ۽ غم، آزمائشون ۽ آسودگيون سڀ الله جي طرفان آهن. آزمائش جي وقت ۾ صبر ڪرڻ ۽ الله تي ڀروسو رکڻ ئي سچي مومن جي نشاني آهي. مشڪلن کي دين کان پري ٿيڻ جو سبب نه بڻائجي.

* دين کي دنيا جو ذريعو نه بڻائڻ: دين کي دنياوي مفادن لاءِ اوزار نه بڻائجي. دين تي عمل ۽ عبادت صرف الله جي رضا لاءِ هجي، نه ڪي ان لاءِ ته دنيا ۾ فائدا حاصل ٿيندا.

* حقيقي نقصان کان بچڻ: دنيا جو نقصان عارضي آهي، پر آخرت جو نقصان هميشه لاءِ آهي. اهڙي ايمان کان بچڻ گهرجي جيڪو آخرت جي لازوال نعمتن کان محروم ڪري ۽ هميشه جي عذاب جو سبب بڻجي. اهو ئي حقيقي ۽ چٽو نقصان آهي.

* اسلام جي ڪامل ۽ آسان رستي جي دعوت: هي آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته اسلام هڪ مڪمل ۽ متوازن ضابطو آهي. اهو اسان کي مضبوط ايمان، صبر ۽ شڪر سان زندگي گذارڻ جي ترغيب ڏئي ٿو، ته جيئن اسان دنيا ۽ آخرت ۾ ڪامياب ٿي سگهون.