سوره شوری — آیه 41

معانی کلمات:

• انتَصَرَ: یاری خواستن و دادخواهی کردن، کسی که پس از ستمی که بر او رفته، حق خود را بازستاند.
• ظُلْمِهِ: ستمی که به او شده است (نه ستمی که او کرده).
• سَبِیل: راه، راه مؤاخذه و سرزنش، راهی برای بازخواست و عیبجویی.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه میفرماید: هر کسی که پس از آنکه ستمی بر او رفته است، به دفاع از خود برخاست و حق خود را بازستاند، بر چنین افرادی هیچ راهی برای مؤاخذه و سرزنش نیست. این انتقامگیری و دادخواهی، نه تنها گناه نیست، بلکه حقّ مشروع و پسندیدهای است که خداوند برای مظلوم قرار داده است. کسی که پس از ظلمی که به او شده، حق خود را بگیرد، نه مورد عیبجویی است و نه در برابر خداوند مؤاخذه میشود. این آیه در ادامه آیات قبل است که میفرماید: «کیفر بدی، بدیای است مانند آن؛ پس هر که عفو کند و اصلاح نماید، پاداش او بر خداست» (شوری: ۴۰). پس مؤمن در برابر ظلم، دو راه دارد: یا عفو و گذشت که فضیلت بالاتری است، یا انتقام به اندازه ظلم که حقّ اوست و هیچ گناهی بر او نیست.

فواید و پیامهای آیه:

1. عدالت و انصاف در اسلام: اسلام دین اعتدال است؛ نه ظلمپذیری و ذلت را میپسندد و نه تجاوز از حد را. مظلوم حق دارد در برابر ظالم بایستد و حق خود را بگیرد، بدون آنکه مرتکب گناه شود.
2. آرامش روانی برای مظلوم: این آیه به مظلومان اطمینان میدهد که اگر نتوانستند عفو کنند و انتقام گرفتند، نه تنها گناهی نکردهاند، بلکه در برابر خداوند پاداش نیز دارند، زیرا از حق خود دفاع کردهاند.
3. ترویج عزت و کرامت انسانی: اسلام نمیخواهد مسلمانان ذلیل و ستمپذیر باشند؛ بلکه میخواهد آنها عزیز و با کرامت زندگی کنند و در برابر ظلم سکوت نکنند.
4. تفکیک میان انتقام و تجاوز: این آیه به ما میآموزد که انتقام باید به اندازه ظلم باشد و از حد تجاوز نکند؛ زیرا تجاوز از حد، خود ظلمی جدید است.
5. تشویق به عفو و گذشت: هرچند انتقام گرفتن حق است، اما در آیات قبل و بعد، عفو و گذشت به عنوان فضیلت بالاتر معرفی شده است. این آیه به ما میآموزد که اگر عفو کنیم، پاداش بزرگتری داریم، اما اگر انتقام بگیریم، گناهی مرتکب نشدهایم.