سوره نحل — آیه 90

## معانی واژگان

• الْعَدْلِ: دادگری و انصاف، میانه‌روی در همه امور
• الْإِحْسَانِ: نیکی کردن و فراتر از حدِ واجب عمل نمودن
• إِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَىٰ: دادن حق و کمک به خویشاوندان
• الْفَحْشَاءِ: کارهای زشت و ناپسند، مانند زنا و گفتار زشت
• الْمُنکَرِ: آنچه شرع و عقل سلیم آن را ناپسند می‌شمارد
• الْبَغْیِ: ستم و تجاوز به حقوق دیگران و تکبّر بر مردم
• یَعِظُکُمْ: پند و اندرز می‌دهد به شما
• تَذَکَّرُونَ: پند بگیرید و به یاد آورید

## تفسیر آیه

خداوند متعال در این آیه شریفه، جامع‌ترین و کامل‌ترین برنامه سعادت بشری را بیان می‌فرماید. ایشان بندگان خود را به سه خصلت نیکو فرمان می‌دهد و از سه خصلت زشت بازمی‌دارد.

فرمان به عدل: نخستین فرمان الهی، عدالت است؛ یعنی میانه‌روی و انصاف در همه امور. عدل شامل دو بخش است: عدل نسبت به خداوند، که همان توحید و یکتاپرستی و پرهیز از شرک است؛ و عدل نسبت به بندگان خدا، که به معنای رعایت حقوق دیگران و دادن حق هر صاحب‌حقی به اوست. در داوری و قضاوت نیز باید بدون تبعیض و جانبداری، حق را گفت و به نفع هر کس که بود، حکم کرد.

فرمان به احسان: دومین فرمان، احسان است که مرتبه‌ای بالاتر از عدل می‌باشد. اگر عدل به معنای دادن حق دیگران است، احسان به معنای نیکی کردن فراتر از حد واجب است؛ مانند بخشش داوطلبانه، گذشت از خطاکار، و انجام کارهای خیر فراتر از تکلیف. احسان در حق خداوند به معنای عبادت خالصانه و انجام فرایض به بهترین شکل ممکن است، و در حق مردم به معنای نیکی در گفتار و کردار است.

فرمان به صله رحم: سومین فرمان، کمک و نیکی به خویشاوندان است. خداوند دستور می‌دهد که پیوند خویشاوندی را حفظ کنیم و به نیازمندان از نزدیکان خود رسیدگی نماییم. این امر نشان‌دهنده اهمیت خانواده و روابط خویشاوندی در اسلام است.

نهی از فحشاء: سپس خداوند از سه چیز نهی می‌کند. نخست فحشاء است که شامل هر گفتار و کردار زشت و ناپسند می‌شود؛ مانند زنا، سخنان ناپسند و اعمال شرم‌آور.

نهی از منکر: دومین نهی، از منکر است؛ یعنی هر آنچه شرع و عقل سلیم آن را ناپسند می‌شمارد و در شریعت و سنت شناخته شده نیست؛ مانند شرک، گناهان و معاصی.

نهی از بغی: سومین نهی، از بغی است؛ یعنی ستم و تجاوز به حقوق مردم، تکبّر بر آنان، و ظلم در هر شکل آن.

در پایان آیه، خداوند می‌فرماید که این اوامر و نواهی، پند و اندرزی از جانب اوست تا بندگان متذکر شوند و از آن پند بگیرند. این آیه به‌گونه‌ای جامع، تمام اخلاقیات فردی و اجتماعی را در بر می‌گیرد و راه سعادت دنیا و آخرت را نشان می‌دهد.

## فواید و پیام‌های آیه

1. جامعیت دین اسلام: این آیه نشان می‌دهد که اسلام دینی کامل است که هم به حقوق فردی و هم به حقوق اجتماعی توجه دارد و برنامه‌ای جامع برای سعادت بشر ارائه می‌دهد.
2. اهمیت عدالت: عدالت پایه‌ای اساسی برای جامعه سالم است و بدون آن، هیچ جامعه‌ای به آرامش و پیشرفت نخواهد رسید.
3. ترویج احسان: اسلام تنها به حداقل‌های اخلاقی اکتفا نمی‌کند، بلکه مسلمانان را به برترین درجات نیکی و گذشت دعوت می‌نماید.
4. ارزش خانواده: تأکید بر صله رحم، اهمیت خانواده و روابط خویشاوندی را در اسلام نشان می‌دهد و مسلمانان را به حفظ این پیوندهای ارزشمند ترغیب می‌کند.
5. پرهیز از گناهان: نهی از فحشاء، منکر و بغی، نشان‌دهنده عنایت خداوند به پاکی فرد و جامعه است و راه‌های آلودگی و تباهی را می‌بندد.
6. محبت الهی: این آیه بیانگر محبت خداوند به بندگان است که با این پندها، راه سعادت را به آنان نشان می‌دهد و آنان را از عواقب ناخوشایند گناه بازمی‌دارد.