سوره اعراف — آيت 12

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• مَا مَنَعَكَ: توکي ڪهڙي شيءِ روڪيو؟ ڪهڙي ڳالهه توکي بندش بڻجي؟
• أَلَّا تَسْجُدَ: ته تون سجدو نه ڪرين. هتي ”لَا“ زائد آهي، مقصد صرف نفي کي مضبوط ڪرڻ آهي، يعني: توکي سجدو ڪرڻ کان ڪهڙي شيءِ روڪيو؟
• إِذْ أَمَرْتُكَ: جڏهن مون توکي حڪم ڏنو.
• أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ: آئون ان (آدم) کان بهتر آهيان.
• خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ: تون مون کي باهه مان پيدا ڪيو آهي.
• وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ: ۽ ان (آدم) کي مٽيءَ مان پيدا ڪيو اٿئي.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ ابليس کان پڇيو ته جڏهن مون توکي آدم کي سجدو ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو، تڏهن توکي سجدو ڪرڻ کان ڪهڙي شيءِ روڪيو؟ هي سوال ملامت ۽ توبيخ جي طور تي هو، ڇاڪاڻ ته ابليس حڪم جي نافرماني ڪئي هئي.

ابليس پنهنجي رب کي جواب ڏنو ۽ چيو ته مون کي سجدو ڪرڻ کان ان ڳالهه روڪيو ته آئون آدم کان بهتر آهيان. پوءِ پنهنجي دعويٰ جي دليل ۾ چيائين ته تون مون کي باهه مان پيدا ڪيو آهي ۽ آدم کي مٽيءَ مان پيدا ڪيو اٿئي، ۽ باهه مٽيءَ کان شريف ۽ بهتر آهي. اهڙي طرح ابليس پنهنجي عقل ۽ قياس کي حڪم تي ترجيح ڏني ۽ غرور ۾ مبتلا ٿي ويو.

حقيقت ۾ ابليس غلط سوچيو، ڇاڪاڻ ته شرف ۽ برتري ڪنهن مادي شيءِ (باهه يا مٽي) ۾ نه آهي، بلڪه شرف ان کي ملندو آهي جنهن کي الله تعاليٰ شرف ڏنو هجي. الله تعاليٰ مٽيءَ کي باهه تي فضيلت ڏني آهي، ڇاڪاڻ ته مٽيءَ مان نباتات ۽ وڻ ٻوٽا پيدا ٿين ٿا، جيڪي زندگيءَ جو سبب آهن، جڏهن ته باهه تباهي ۽ هلاڪت جو سبب آهي. ابليس جي اها ڳالهه ته ”آئون بهتر آهيان“ محض غرور ۽ ضد هئي، ۽ اهو ئي سبب بنيو جو هن الله جي حڪم کي نه مڃيو ۽ پنهنجي هلاڪت جو رستو اختيار ڪيائين.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• حڪم جي تعميل ۾ عقل جي خودسري نقصانڪار آهي: ابليس پنهنجي عقل ۽ قياس کي الله جي حڪم تي مقدم ڪيو ۽ تباهه ٿي ويو. اسان کي الله ۽ سندس رسول جي حڪمن اڳيان سرِ تسليم خم ڪرڻ گهرجي، پنهنجي عقل کي حڪم ڏيندڙ نه بڻائڻ گهرجي.
• غرور ۽ وڏائي شيطاني عمل آهي: ابليس جي ”آئون بهتر آهيان“ واري ڳالهه غرور جي علامت هئي. مسلمان کي گهرجي ته تکبر ۽ وڏائيءَ کان پري رهي ۽ عاجزي اختيار ڪري.
• شرف ۽ برتري جو معيار مادي شيءِ نه آهي: باهه يا مٽي، رنگ يا نسل، مال يا دولت، ڪنهن به شيءِ کي شرف نه ٿو ڏئي. حقيقي شرف تقويٰ ۽ الله جي فرمانبرداري ۾ آهي.
• الله جي حڪم ۾ دير نه ڪرڻ گهرجي: جڏهن الله جو حڪم اچي، ته ان تي فوراً عمل ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته دير ۽ بهانو شيطان جو وسيلو آهي.
• قرآن ۾ عبرت جو درس: هي آيت اسان کي ٻڌائي ٿي ته شيطان جي پيروي نه ڪرڻ گهرجي، ۽ سندس غلطين مان سبق حاصل ڪرڻ گهرجي، ته جيئن اسان دنيا ۽ آخرت ۾ ڪامياب ٿيون.
• اسلام ۾ عاجزي ۽ فرمانبرداري جي اهميت: اسلام اهو دين آهي جيڪو انسان کي الله جي اڳيان جهڪڻ ۽ سندس حڪمن جي پيروي ڪرڻ سيکاريندو آهي، ۽ اهو ئي رستو جنت ۽ ڪاميابيءَ ڏانهن وٺي ٿو وڃي.