Sure A'râf — Ayet 12

Kelime Anlamları:

• Mâ meneake: Seni ne alıkoydu, ne engelledi?
• En lâ tescude: Secde etmemeni (buradaki "lâ" zaid/pekiştirme harfidir, yani "secde etmekten seni ne men etti?")
• İz emartüke: Sana emrettiğim zaman.
• Ene hayrun minhü: Ben ondan daha hayırlıyım, daha üstünüm.
• Min nâr: Ateşten.
• Min tîn: Çamurdan, balçıktan.

Tefsir:

Yüce Allah, İblis'e hitaben kıyamet kopana dek sürecek bir lanet ve rahmetinden kovulma kararından önce, ona bu isyanının sebebini sorarak şöyle buyurdu: "Sana secde etmeyi emrettiğim zaman, seni bu emrime karşı gelmekten alıkoyan neydi? Neden emrime itaat etmedin de kibirlenip Âdem'e secde etmekten kaçındın?"

Bu soru, bir azarlama ve kınama üslubudur. Allah Teâlâ, İblis'in mazeretini duymak için değil, onun isyanını ve kibrini yüzüne vurmak için bu soruyu yöneltmiştir. Çünkü Allah, her şeyi bilendir; İblis'in kalbinde ne olduğunu, ne düşündüğünü ve neyi bahane edeceğini en iyi bilendir. Bu soru, İblis'in suçunu itiraf etmesi ve kendi ağzıyla savunmasız kalması içindir.

İblis ise, Rabbine karşı edep sınırlarını aşarak, O'nun emrine itiraz edercesine bir cevap verdi: "Ben ondan daha hayırlıyım! Çünkü Sen beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın." İblis, kendi kıyasıyla ateşin çamurdan daha üstün olduğunu düşünüyordu. Ona göre ateş; nurani, yüksek, latif ve yukarı doğru yükselen bir cevherdi. Çamur ise karanlık, ağır, aşağılık ve yerde duran bir maddeydi. Bu yüzden kendisinin Âdem'den daha şerefli olduğunu iddia ederek secde etmeyi reddetti.

İşte burada İblis'in en büyük hatası ortaya çıkmıştır: O, Allah'ın emrini, kendi sınırlı aklıyla ve yanlış bir kıyasla değerlendirmeye kalktı. Hâlbuki yaratılışta üstünlük, maddenin cinsinde değil; Allah'ın takdirinde, emrine itaatte ve takvadadır. Allah bir varlığı şereflendirmek isterse, onu hangi maddeden yaratırsa yaratsın, o varlık şerefli olur. Allah Âdem'i çamurdan yaratmış, ona kendi ruhundan üflemiş, melekleri ona secde ettirmiş ve onu yeryüzünün halifesi kılmıştır. Bu, çamurun ateşten üstün olduğunu gösteren en büyük delildir.

Ayrıca ateş; yakıcı, yok edici ve fitne çıkarıcı bir unsurdur. Çamur ise; bitkilerin, ağaçların ve canlıların hayat bulduğu, bereket ve rahmet kaynağı olan bir maddedir. Toprak, tevazu ve bereketi simgelerken; ateş, kibri ve azgınlığı simgeler. İblis'in ateşten yaratılması, onun kibirlenmesine ve azgınlaşmasına zemin hazırlamıştır. Çünkü ateş, yukarı doğru yükselme ve üstünlük taslama özelliği taşır. Toprak ise alçak gönüllülüğü ve itaati öğretir.

Bu kıssadan alacağımız büyük dersler vardır: Allah'ın emirlerine karşı gelirken kendi aklımızı, kıyasımızı veya kişisel görüşümüzü öne sürmemeliyiz. Mümin, Allah'ın emrini duyduğu anda "İşittik ve itaat ettik" demelidir. Çünkü gerçek üstünlük, Allah katında takva iledir. İnsanlar arasında ırk, renk, soy veya makam üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak Allah'a olan saygı, itaat ve takva iledir. İblis'in kibri, onu ebedi hüsrana sürükledi. Bizler de kibirden, gururdan ve başkalarını küçük görmekten şiddetle kaçınmalıyız. Zira kibir, insanı Allah'ın emrine karşı gelmeye ve helake sürükleyen en büyük tuzaklardan biridir.

Allah'ım! Bizleri İblis'in yolundan, kibirden ve isyandan uzak eyle. Bizi, emirlerine itaat eden, teslimiyet gösteren ve takva sahibi kullarından eyle. Âmin.