سوره نحل — آیه 35

معانی کلمات:

• «لَوْ شَاءَ اللَّهُ»: اگر خدا میخواست (اراده تکوینی خداوند بر این تعلق میگرفت).
• «مِن دُونِهِ»: غیر از او، به جای او.
• «حَرَّمْنَا»: حرام کرده بودیم (اشاره به تحریمهای جاهلی مانند بحیره، سائبه، وصیله و حامی).
• «الْبَلَاغُ الْمُبِینُ»: رساندن آشکار و روشن پیام.

تفسیر آیه:

مشرکان وقتی با دعوت پیامبر اکرم (ص) مواجه شدند و به آنان گفته شد که تنها خدا را عبادت کنید و از تحریمهای باطل خود دست بردارید، بهانهای باطل آوردند و گفتند: «اگر خدا میخواست که ما فقط او را عبادت کنیم و هیچ شریکی برای او قائل نشویم، هرگز ما و پدرانمان غیر از او را عبادت نمیکردیم؛ و اگر نمیخواست ما چیزی را حرام کنیم، ما نیز هیچ چیز را حرام نمیکردیم.» آنان گمان میکردند که اراده تکوینی خداوند بر این تعلق گرفته که آنان مشرک باشند و حرامهایی را که خود ساختهاند، انجام دهند؛ پس این کارها مورد رضایت خداست و آنان معذورند.

خداوند متعال در پاسخ، این استدلال را باطل میشمارد و میفرماید: پیشینیان آنان نیز دقیقاً همین بهانه را داشتند و با همین استدلالِ نادرست، راه شرک و کفر را پیمودند و رسولان خود را تکذیب کردند. اما این بهانه هیچ ارزشی ندارد؛ زیرا خداوند به انسان عقل و اختیار داده و پیامبران را فرستاده تا راه حق را روشن کنند و حجت را بر مردم تمام نمایند. خداوند کسی را مجبور به شرک یا گناه نکرده است؛ بلکه انسان با اختیار خود، راه باطل را برمیگزیند. بنابراین، مشرکان نمیتوانند با استناد به قضا و قدر، خود را تبرئه کنند و مسئولیت اعمال خود را از دوش بردارند.

پس از بیان این حقیقت، خداوند میفرماید: بر پیامبران وظیفهای جز رساندن آشکار و روشن پیام الهی نیست. آنان مأمور نیستند که مردم را به زور هدایت کنند یا در دلهای آنان تصرف نمایند؛ بلکه وظیفه آنان ابلاغ است و حساب و جزای مردم با خداست.

فواید و پیامهای آیه:

1. بطلان بهانهجویی با تقدیر الهی: انسان نمیتواند برای گناهان خود به قضا و قدر الهی استناد کند؛ زیرا خداوند به انسان اختیار داده و او را بر سر دو راهی حق و باطل قرار داده است. تقدیر الهی به معنای جبر نیست، بلکه به این معناست که خداوند از پیش میداند انسان چه راهی را برمیگزیند.
2. حجت تمام شده است: خداوند با فرستادن پیامبران و کتب آسمانی، حجت را بر بندگان تمام کرده است؛ بنابراین هیچ کس در روز قیامت نمیتواند عذری بیاورد که نمیدانستیم یا نمیتوانستیم.
3. وظیفه پیامبران و مبلغان دین: رسالت اصلی پیامبران و پس از آنان، علما و مبلغان، ابلاغ واضح و روشن پیام الهی است؛ نه اجبار و تحمیل. هدایت در دست خداست و مبلغ باید با حکمت و موعظه نیکو، پیام را برساند و نتیجه را به خدا واگذارد.
4. پندگیری از تاریخ: تکرار بهانههای باطل در طول تاریخ نشان میدهد که شیطان و نفس اماره، انسانها را به همین روشها گمراه میکند؛ پس باید از سرنوشت پیشینیان عبرت گرفت و از تکرار خطاهای آنان پرهیز کرد.