સૂરા અલ-બકરા — આયત 275

૧) શબ્દોના અર્થ:

• الرِّبَا (અર-રિબા): વ્યાજ, એટલે કે મૂડી પર લીધેલો વધારો, જે શરીઅતમાં હરામ છે.
• يَتَخَبَّطُهُ (યતખબ્બતુહુ): તેને પછાડે છે, તેના પર પ્રહાર કરે છે, તેને ઝટકા આપે છે.
• الْمَسِّ (અલ-મસ્સ): શૈતાનનો સ્પર્શ, જ્ઞાનનો વિકાર, પાગલપણું.
• مَوْعِظَةٌ (મવઇઝા): ઉપદેશ, ચેતવણી, નસીહત.
• فَانتَهَىٰ (ફનતહા): તેણે છોડી દીધું, તેણે વ્યાજ લેવાનું બંધ કરી દીધું.
• مَا سَلَفَ (મા સલફ): જે પસાર થઈ ગયું, જે પહેલાં થઈ ચૂક્યું.

૨) આયતનો તફસીર:

જે લોકો વ્યાજ (રિબા) ખાય છે, એટલે કે વ્યાજનો વ્યવહાર કરે છે અને મૂડી પર વધારો લે છે, તેઓ કયામતના દિવસે તેમની કબરોમાંથી એવી રીતે ઊભા થશે જેવી રીતે શૈતાનના સ્પર્શથી પાગલ થયેલો માણસ ઊભો થાય છે — તે ઊભો થાય ત્યારે લથડિયાં ખાય છે, પડે છે, ફરી ઊભો થાય છે, તેને કોઈ ઠેકાણું રહેતું નથી. આ યાતના તેમને એટલા માટે થશે કે તેઓ કહેતા હતા કે વેપાર-વ્યાપાર અને વ્યાજ બંને સરખા જ છે — જેમ વેપારમાં નફો થાય છે, તેમ વ્યાજમાં પણ વધારો થાય છે, તો પછી વ્યાજ કેમ હરામ? આ તેમની ખોટી દલીલ હતી. અલ્લાહ તઆલાએ તેમની આ દલીલને રદ કરી અને સ્પષ્ટ ફરમાવ્યું કે અલ્લાહે વેપાર-વ્યાપારને હલાલ કર્યો છે અને વ્યાજને હરામ કર્યું છે. વેપારમાં લોકોને ફાયદો થાય છે, મહેનત અને જોખમ બંને હોય છે, જ્યારે વ્યાજમાં માત્ર પૈસા પર પૈસા લેવાનો લાભ છે, જેમાં ગરીબનું શોષણ અને સમાજમાં અન્યાય ફેલાય છે.

પછી અલ્લાહ તઆલા ફરમાવે છે: જે વ્યક્તિને તેના પાલનહાર તરફથી ઉપદેશ અને ચેતવણી મળે — એટલે કે વ્યાજની હરામીનો હુકમ પહોંચે — અને તે વ્યાજ લેવાનું છોડી દે, તો તેને માટે જે પહેલાં થઈ ગયું તે માફ છે, તેના પર કોઈ ગુનો નથી, અને તેનું આગળનું કામ અલ્લાહને સોંપેલું છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ ચેતવણી મળ્યા પછી ફરી વ્યાજ તરફ પાછી ફરે, તો એવા લોકો જહન્નમના રહેવાસી બનશે અને તેઓ ત્યાં કાયમ રહેશે. (અહીં કાયમ રહેવાનો અર્થ એ છે કે જે વ્યાજને હલાલ સમજીને ખાય તે કાફિર થાય છે અને તેને કાયમી જહન્નમની સજા થાય છે; અને જે મુસલમાન હોય પણ વ્યાજ ખાય તો તેને લાંબા સમયની સજા થશે, પરંતુ તે જહન્નમમાં હંમેશ માટે નહીં રહે.)

૩) આયતમાંથી શીખવા મળતી બોધપાઠ:

• અલ્લાહ તઆલાએ વેપારને હલાલ અને વ્યાજને હરામ ઠેરવ્યું છે — આ એક સ્પષ્ટ અને નિર્ણાયક ફરમાન છે, જેમાં કોઈ