سوره نحل — آیه 115

معانی کلمات:

• میته: حیوانی که بدون ذبح شرعی مرده باشد.
• دم: خونی که هنگام ذبح از حیوان جاری میشود (خون مسفوح).
• ما أهلَّ لِغیر الله به: حیوانی که هنگام ذبح، نام غیر خدا (مانند بتها یا معبودان دیگر) بر آن برده شده است.
• اضطرّ: ناچار شود و چارهای جز خوردن نداشته باشد.
• باغی: کسی که بدون نیاز واقعی، به دنبال خوردن حرام باشد و از روی ستم و تجاوز اقدام کند.
• عاد: کسی که از حد ضرورت تجاوز کند و بیش از نیاز واقعی بخورد.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، فهرست روشنی از محرّمات غذایی را بیان میکند و میفرماید که تنها اینها بر شما حرام شده است: حیوان مرده (که بدون ذبح شرعی از دنیا رفته)، خونِ جاری (که هنگام ذبح از حیوان خارج میشود)، گوشت خوک (که تمام اجزای آن نجس و حرام است)، و حیوانی که هنگام ذبح، نام غیر خدا بر آن برده شده باشد؛ یعنی حیوانی که برای بتها یا معبودان دروغین قربانی شده باشد.

این تحریمها در شرایط عادی و اختیاری است. اما اگر کسی در شرایط اضطراری قرار گیرد — مثلاً در بیابان یا قحطی گرفتار شود و چیزی برای خوردن نیابد و بیم آن رود که از گرسنگی بمیرد — در این صورت، خوردن از این محرّمات به اندازه رفع ضرورت و حفظ جان، برای او مجاز است. اما این اجازه دو شرط دارد: اول اینکه خودش خواهان حرام نباشد و از روی لذت یا میل به آن روی نیاورد (غیر باغی)؛ دوم اینکه از حد ضرورت تجاوز نکند و به اندازهای که جانش را حفظ کند، اکتفا نماید (غیر عاد). در چنین حالتی، خداوند او را میبخشد و مورد رحمت خود قرار میدهد؛ زیرا او گناهی مرتکب نشده و تنها برای حفظ جان، از این اجازه استفاده کرده است. خداوند آمرزنده و مهربان است و بر بندگان خود سختگیری نمیکند.

فواید و پیامهای آیه:

• سهولت و آسانگیری اسلام: این آیه نشان میدهد که اسلام دین آسانگیری است و در شرایط سخت، احکام را با رحمت و گذشت همراه میکند. خداوند بندگانش را در تنگنا قرار نمیدهد و برای حفظ جان، حتی خوردن حرام را مجاز میشمارد.
• اهمیت حفظ جان: اسلام برای جان انسان ارزش والایی قائل است و حفظ آن را بر رعایت برخی احکام مقدم میدارد. این نشان میدهد که دین برای زندگی و سلامت انسان برنامه دارد، نه برای سختی و مشقت.
• حرامهای محدود و مشخص: خداوند تنها چند مورد مشخص را حرام کرده و بقیه را حلال و پاکیزه قرار داده است. این خود نشانه لطف و رحمت الهی است که روزیهای حلال را گسترده و حرامها را محدود ساخته است.
• رحمت و مغفرت الهی: پایان آیه با دو نام زیبای خداوند (غفور و رحیم) همراه است تا بندگان بدانند که خداوند همواره آماده بخشش و مهربانی است و هیچگاه بنده خود را در سختی رها نمیکند.