سوره بقرہ — آيت 26

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• لَا يَسْتَحْيِي: شرم نه ٿو ڪري، نه ٿو جهڪي.
• بَعُوضَةً: مڇر (هڪ ننڍڙو حشرات).
• فَمَا فَوْقَهَا: پوءِ جيڪو ان کان مٿي هجي (يعني وڏو هجي جهڙو مکڻ، مکڙي، ڪري وغيره) يا ان کان به ننڍو هجي.
• مَثَلًا: مثال، تشبيهه.
• الْحَقُّ: سچ، صحيح، حڪمت وارو.
• يُضِلُّ: گمراهه ڪري ٿو، راهه کان ڀٽڪائي ٿو.
• يَهْدِي: هدايت ڏئي ٿو، سڌي راهه ڏيکاري ٿو.
• الْفَاسِقِينَ: فاسق، يعني الله جي حڪم کان نڪرندڙ، نافرمان.

2) تفسير:

الله تعاليٰ پنهنجي ڪلام ۾ ٻڌائي ٿو ته هو حق بيان ڪرڻ کان شرم نه ٿو ڪري، چاهي مثال ڪنهن به شيءِ جو ڏئي، ڇو ته حق ۾ شرم جي ڪا ڳالهه ناهي. هو مثال ڏئي ٿو مڇر جو، يا ان کان وڏي يا ننڍي شيءِ جو، جهڙوڪ مکڻ، مکڙي، ڪري، يا ٻيا ننڍا حشرات. ان جو مقصد اهو آهي ته ماڻهن کي اهو سمجهائجي ته الله جي قدرت بيحد آهي، ۽ اهي بت ۽ ٻيا معبود جن کي ماڻهو پوڄين ٿا، اهي هڪ ننڍڙي مڇر پيدا ڪرڻ تي به قادر نه آهن.

پوءِ ماڻهو ٻن قسمن ۾ ورهائجي وڃن ٿا:

• مؤمن: اهي سمجهن ٿا ته هي مثال الله جي طرفان حق آهي، ان ۾ ڪا حڪمت ۽ مصلحت آهي. اهي ان کي قبول ڪن ٿا ۽ ان مان سبق پرن ٿا.
• ڪافر: اهي ان جو مذاق اڏائين ٿا ۽ چون ٿا ته ”الله هن ننڍڙي مڇر جهڙي شيءِ جو مثال ڏئي ڇا ٿو چاهي؟“ اهي ان ۾ غور ۽ تدبر نه ٿا ڪن، ۽ ان کي حقير سمجهي ٿا.

الله تعاليٰ ٻڌائي ٿو ته هن مثال ذريعي هو گهڻن کي گمراهه ڪري ٿو ۽ گهڻن کي هدايت ڏئي ٿو. پر گمراهي صرف انهن کي ٿئي ٿي جيڪي فاسق آهن، يعني جيڪي الله جي حڪم کان نڪري ويا آهن، انهن جي دلين ۾ بيماري آهي، اهي حق کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه آهن. انهن کي ئي الله ان مثال ذريعي گمراهه ڪري ٿو، ڇو ته اهي پاڻ ئي گمراهي جا مستحق آهن. رهيا مؤمن، ته اهي ان مثال کي حق سمجهي، ان مان عبرت حاصل ڪن ٿا ۽ انهن جي ايمان ۾ اضافو ٿئي ٿو.

3) فائدا ۽ سبق:

• حق ۾ شرم نه ڪرڻ گهرجي: الله تعاليٰ پاڻ ٻڌايو ته حق بيان ڪرڻ ۾ شرم نه ٿو ڪري، چاهي ڳالهه ننڍي هجي يا وڏي. اسان کي به حق چوڻ ۽ قبول ڪرڻ ۾ جهڪاءُ نه هئڻ گهرجي.
• قرآن جي حڪمت تي غور ڪرڻ: قرآن ۾ ننڍن ۽ وڏن مثالن جو ذڪر آهي، پر هر مثال ۾ ڪا نه ڪا حڪمت ۽ هدايت آهي. مؤمن ان تي غور ڪري ٿو ۽ فائدو وٺي ٿو.
• مثالن ذريعي سبق: الله ننڍڙي مڇر جهڙي شيءِ جو مثال ڏئي ٿو ته جيئن انسان سمجهي ته جيڪڏهن هي ننڍڙي شيءِ به الله جي قدرت جو نشان آهي، ته پوءِ وڏيون شيون ته يقيناً الله جي قدرت جو وڏو نشان آهن.
• هدايت ۽ گمراهي الله جي هٿ ۾ آهي: الله جنهن کي چاهي ٿو هدايت ڏئي ٿو ۽ جنهن کي چاهي ٿو گمراهه ڪري ٿو. پر گمراهي صرف انهن کي ٿئي ٿي جيڪي پاڻ ئي نافرماني ۽ فسق اختيار ڪن ٿا.
• ايمان ۽ ڪفر جو فرق: مؤمن ۽ ڪافر جو فرق انهن جي رويي ۾ ظاهر ٿئي ٿو. مؤمن الله جي ڳالهه کي حق سمجهي قبول ڪري ٿو، جڏهن ته ڪافر ان جو مذاق اڏائي ٿو ۽ ان ۾ غور نه ٿو ڪري.
• اسلام ۾ سادگي ۽ حڪمت: اسلام هڪ اهڙو دين آهي جيڪو ننڍن ۽ وڏن مثالن ذريعي انسان کي سمجهاڻي ڏئي ٿو، ۽ هر شيءِ ۾ سبق رکي ٿو. اهو ئي سبب آهي ته قرآن هڪ عظيم ڪتاب آهي، جنهن ۾ هر قسم جي ماڻهوءَ لاءِ هدايت آهي.

ان آيت مان اسان کي اهو سبق ملي ٿو ته الله جي ڳالهين ۾ غور ۽ تدبر ڪرڻ گهرجي، ۽ حق کي قبول ڪرڻ ۾ ڪا به جهڪاءُ نه هئڻ گهرجي. الله اسان سڀني کي مؤمنن ۾ شامل ڪري ۽ فاسقن ۾ شامل نه ڪري. آمين.