سوره طه — آیه 87

معانی کلمات:

• بِمَلْكِنَا: به اختیار و اراده خودمان.
• أَوْزَارًا: بارهای سنگین، اَثقال (در اینجا منظور زیورآلات و طلاهای سنگین است).
• زِينَةِ الْقَوْمِ: زیورآلات و حلیههای قوم فرعون.
• فَقَذَفْنَاهَا: پس آنها را (در آتش یا گودال) انداختیم.
• السَّامِرِيُّ: شخصی منافق از بنیاسرائیل به نام «سامری» که گوساله را ساخت.

تفسیر آیه:

قوم موسی (علیهالسلام) در پاسخ به اعتراض موسی که چرا بعد از رفتن او به میقات، عهد و پیمان خود را شکستید و گوسالهپرست شدید، گفتند: «ما به اختیار و انتخاب خودمان عهد تو را نشکستیم و عهدشکنی ما از روی عمد و اراده نبود؛ بلکه ما مجبور شدیم و تحت فشار قرار گرفتیم. ما بارهای سنگینی از زیورآلات و طلاهای قوم فرعون را به همراه داشتیم که از آنها به امانت گرفته بودیم. چون از دست آنها خلاص شدیم، این بارهای سنگین برای ما گران آمد و خواستیم از شر آنها رهایی یابیم؛ بنابراین آنها را در گودالی (که آتشی در آن افروخته بودند) انداختیم. سپس سامری نیز مانند ما، آنچه از زیورآلات و اموال با خود داشت (یا خاکِ ردّ پای اسب فرشته وحی را که برداشته بود) در همان آتش افکند و از آن گوسالهای بیرون آورد که صدای گاو داشت.»

در واقع آنها میخواستند بگویند: ما در این ماجرا مقصر اصلی نیستیم؛ ما فریب سامری را خوردیم و او بود که با نیرنگ خود، ما را به این کار واداشت. ما ابتدا زیورآلات را از روی میل خود نینداختیم، بلکه سامری ما را به این کار ترغیب کرد و ما نیز به او اعتماد کردیم و در نهایت او بود که آن گوساله را ساخت.

فواید و درسهای آیه:

1. پرهیز از توجیه گناه: انسان نباید برای خطای خود بهانه بیاورد و تقصیر را به گردن دیگران بیندازد. هر چند قوم موسی در اینجا سامری را مقصر دانستند، اما در پیشگاه خداوند، هر کس مسئول اعمال خویش است و توجیهگری نمیتواند انسان را از مسئولیت رها کند.
2. نفوذ شیطان و فریبکاران: این آیه نشان میدهد که افراد فریبکار و منافق مانند سامری، چگونه میتوانند با سوءاستفاده از سادگی و غفلت مردم، آنها را به گمراهی بکشانند. پس مؤمن باید هوشیار باشد و فریب ظاهر زیبای دعوتهای باطل را نخورد.
3. آسیبپذیری در برابر ثروت و زینت: زیورآلات و اموال دنیوی که در اختیار بنیاسرائیل بود، زمینهساز انحراف آنها شد. این درس بزرگی است که ثروت و تجملات دنیوی اگر در مسیر صحیح استفاده نشود، میتواند عامل فتنه و گمراهی انسان شود.
4. اهمیت وفای به عهد: این آیه بهطور غیرمستقیم بر اهمیت وفای به عهد و پیمان تأکید میکند. مسلمان باید در برابر وعدههایی که به خدا و خلق خدا میدهد، پایبند باشد و از هر عاملی که او را از این تعهد دور میکند، بپرهیزد.
5. توبه و بازگشت به سوی خدا: با وجود این خطای بزرگ، بنیاسرائیل بعداً توبه کردند و موسی (علیهالسلام) برای آنها از خداوند طلب آمرزش کرد. این نشان میدهد که درِ توبه همیشه باز است و انسان حتی پس از بزرگترین گناهان نیز میتواند به سوی خدا بازگردد و بخشیده شود.