سوره احزاب — آیه 4

معانی کلمات:

• جَوْف: سینه، درون بدن.
• تُظَاهِرُونَ: ظِهار؛ یعنی مرد به همسرش بگوید: «تو بر من مانند پشت مادرم هستی» (این جمله در جاهلیت به منزله طلاق بود).
• أَدْعِیَاء: فرزندخواندهها؛ کسانی که به غیر پدر خود نسبت داده میشوند.
• یَهْدِی السَّبِیل: راه را نشان میدهد و به راه راست هدایت میکند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه شریفه سه حقیقت را بیان میکند تا باورهای نادرست و خرافی جاهلیت را باطل سازد:

1. نفی دو قلب: خداوند برای هیچ انسانی دو قلب در سینهاش قرار نداده است. این جمله در پاسخ به ادعای فردی از مشرکان (ابومعمر جمیل بن معمر فهری) نازل شد که میگفت: «من دو قلب دارم که با هر یک بهتر از عقل محمد صلیاللهعلیهوسلم میاندیشم.» خداوند این ادعای پوچ را رد میکند و میفرماید که هیچ کس دو قلب ندارد.
2. ابطال ظهار: خداوند همسرانی را که مردان با گفتن جمله ظهار (مانند «تو بر من مانند پشت مادرم هستی») تحریم میکنند، هرگز مادران آنان قرار نداده است. این عمل در جاهلیت نوعی طلاق محسوب میشد، اما اسلام آن را باطل اعلام کرد و فرمود که زن با این سخن، مادر شوهر نمیشود و حرمت ازدواج با او ابدی نمیگردد؛ بلکه این کار گناه و منکری است که کفاره دارد.
3. ابطال تبنّی: خداوند فرزندخواندهها را فرزندان حقیقی انسانها قرار نداده است. در جاهلیت رسم بود که افراد، فرزندان دیگران را به فرزندی میپذیرفتند و آنان را به خود نسبت میدادند و احکام فرزند حقیقی بر آنان جاری میکردند. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم نیز پیش از نزول وحی، زید بن حارثه را آزاد کرده و به فرزندی پذیرفته بودند. وقتی خداوند ازدواج پیامبر با همسر سابق زید (زینب بنت جحش) را فرمان داد، منافقان اعتراض کردند که محمد با همسر پسرش ازدواج کرده است. خداوند با این آیه، تبنّی را باطل اعلام کرد و فرمود که فرزندخوانده، فرزند حقیقی نیست و احکام فرزند واقعی بر او جاری نمیشود.

سپس خداوند میفرماید: اینها (ظهار و تبنّی) فقط سخنانی است که با دهان خود میگویید و هیچ حقیقتی ندارد. خداوند همیشه حق را میگوید و به راه راست هدایت میکند؛ راهی که بر اساس واقعیت و حقیقت است، نه بر اساس اوهام و خرافات.

فواید و پیامهای آیه:

• اسلام دین فطرت و حقیقت است و تمام احکام آن بر اساس واقعیتهای آفرینش بنا شده است؛ نه بر اساس رسوم و عادتهای نادرست.
• خداوند هرگز احکامی بر خلاف نظام آفرینش قرار نمیدهد؛ همانگونه که دو قلب در سینه هیچ انسانی نیست، زن نیز هرگز مادر شوهر نمیشود و فرزندخوانده نیز هرگز فرزند حقیقی نمیگردد.
• این آیه به ما میآموزد که سخنان بیاساس و ادعاهای پوچ، هیچ ارزشی ندارند و تنها حقیقت و واقعیت ملاک است.
• اسلام با این آیه، کرامت زنان را پاس داشت و آنان را از ظلم و بیعدالتی جاهلیت نجات داد و فرزندخواندگان را نیز از سرگردانی در نسب و هویت رهانید.
• خداوند همواره راه حق را نشان میدهد و کسی که از این راه پیروی کند، به سعادت دنیا و آخرت میرسد.