سوره انعام — آیه 77

معانی کلمات:

• بازغًا: یعنی طلوعکننده، هنگامیکه ماه از افق سر برمیآورد و نور آن آشکار میشود.
• أَفَلَ: یعنی غروب کرد و از دید پنهان شد.
• لَئِن لَّمْ يَهْدِنِي: یعنی اگر خدای من مرا هدایت نکند و به راه راست راهنماییام ننماید.

تفسیر آیه:

حضرت ابراهیم (علیهالسلام) برای دعوت قوم خود به توحید و یکتاپرستی، از روش استدلال و مناظره استفاده کرد تا بطلان پرستش اجرام آسمانی را نشان دهد. او در ابتدا ستاره را دید و فرمود: «این پروردگار من است» اما چون ستاره غروب کرد، فرمود: «غروبکنندگان را دوست ندارم». سپس هنگامیکه ماه را طلوعکننده دید، برای ادامهی استدلال و به شیوهی استدراج (یعنی همراهی با طرف مقابل برای رساندن او به حقیقت) فرمود: «این پروردگار من است». اما چون ماه نیز غروب کرد و ناپدید شد، به این نتیجه رسید که ماه نمیتواند خدا باشد، زیرا خدای حقیقی هرگز دچار تغییر و زوال نمیشود. در این هنگام با فروتنی و نیاز به درگاه الهی عرضه داشت: «اگر پروردگارم مرا هدایت نکند و به راه راست راهنماییام ننماید، قطعاً از گروه گمراهان خواهم بود». این جمله نشاندهندهی تواضع کامل آن حضرت در برابر خداوند و اعتراف به این است که هدایت و توفیق، تنها به دست خداست و بدون عنایت او، هیچکس نمیتواند بر راه حق ثابت بماند.

فواید و پیامهای آیه:

1. توحید و یکتاپرستی اساس دعوت همهی پیامبران است و انسان باید با تفکر و استدلال، بطلان پرستش مخلوقات را دریابد.
2. خداوند متعال از هرگونه تغییر، زوال و نقص منزه است و پرستش موجوداتی که دچار افول و غروب میشوند، باطل و بیاساس است.
3. انسان در همهی حالات به هدایت الهی نیازمند است و نباید به علم و عقل خود مغرور شود؛ بلکه باید پیوسته از خداوند توفیق و ثبات بر راه حق را بخواهد.
4. تواضع در برابر خدا و اعتراف به نیازمندی خود، از صفات برجستهی مؤمنان است و نشان میدهد که هدایت، توفیقی الهی است نه صرفاً نتیجهی تلاش انسانی.
5. روش دعوت به حق باید همراه با حکمت، صبر و استدلال باشد و انسان میتواند برای هدایت دیگران، از روشهای منطقی و غیرمستقیم بهره بگیرد.