سوره بقره — آیه 180

معانی واژگان:

• کُتِبَ: فرض و واجب شد.
• حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ: نشانه‌های مرگ و بیماری‌های منجر به آن فرا رسید.
• خَيْرًا: مال و ثروت.
• الْوَصِيَّةُ: سفارش کردن به بخشی از مال برای دیگران.
• بِالْمَعْرُوفِ: به شیوه‌ای عادلانه و پسندیده، بدون زیاده‌روی.
• حَقًّا: واجبی ثابت و قطعی.
• الْمُتَّقِينَ: پرهیزگارانی که از خدا می‌ترسند و از دستورهای او پیروی می‌کنند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال بر شما واجب کرده است که وقتی نشانه‌های مرگ به سراغ یکی از شما آمد و بیماری‌هایی که به پایان زندگی می‌انجامد فرا رسید، اگر مالی از خود به جا گذاشته است، برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک وصیت کند. این وصیت باید به شیوه‌ای عادلانه و پسندیده باشد؛ به این معنا که نه فقیر را نادیده بگیرد و برای ثروتمند وصیت کند، و نه از یک‌سوم مال فراتر رود. این حکم، حقی واجب و ثابت بر عهده پرهیزگارانی است که از خدا می‌ترسند و در پی رضایت او هستند.

لازم به ذکر است که این حکم در آغاز اسلام و پیش از نزول آیات ارث واجب بود. پس از آنکه آیات ارث نازل شد و سهم هر یک از وارثان را به‌طور دقیق مشخص کرد، این حکم برای وارثان برداشته شد و وصیت به آنان محدود به مواردی شد که شرع اجازه می‌دهد؛ اما اصل وصیت برای غیر وارثان و در محدوده یک‌سوم مال همچنان پابرجاست.

فواید و پیام‌های آیه:

• این آیه نشان می‌دهد که اسلام به روابط خانوادگی و حقوق والدین و خویشاوندان اهمیت ویژه‌ای می‌دهد و مسلمان را حتی در آستانه مرگ به فکر آنان فرا می‌خواند.
• تأکید بر «بالمعروف» (عدالت و میانه‌روی) در وصیت، ما را به رعایت انصاف و پرهیز از ظلم در تمام امور زندگی، حتی در آخرین لحظات، دعوت می‌کند.
• این آیه روح تقوا و ترس از خدا را در انسان زنده می‌کند؛ چرا که وصیت عادلانه نشانه‌ای از بندگی و فرمانبرداری در برابر دستورهای الهی است.
• اسلام با این حکم، جامعه‌ای همدل و مهربان می‌سازد که در آن ثروتمندان به فکر نیازمندان و نزدیکان خود هستند و این، زیبایی و کمال دین اسلام را در توجه به همه ابعاد زندگی بشری نشان می‌دهد.