سوره بقره — آیه 188

معانی کلمات:

• تُدْلُوا: پرتاب کردن، رساندن، (در اینجا) به حاکمان سپردن و ارائه کردن.
• بِالْبَاطِلِ: به ناحق، از راه نامشروع.
• الْحُکَّامِ: قضات و حاکمان.
• فَرِیقًا: گروهی، بخشی.
• بِالْإِثْمِ: همراه با گناه و ظلم.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه مؤمنان را از خوردن اموال یکدیگر به ناحق و از راههای باطل نهی میکند. منظور از «باطل» هر راهی است که شرع آن را مجاز ندانسته باشد؛ مانند دزدی، غصب، رشوه، رباخواری، غش در معامله، و سوگند دروغ برای گرفتن مال دیگران. سپس خداوند از حالتی دیگر نهی میکند که انسان برای تصاحب مال دیگران، اموال یا حجتهای نادرست خود را به قضات و حاکمان ارائه دهد تا با حکم آنان، بخشی از اموال مردم را به ناحق و همراه با گناه تصاحب کند؛ در حالی که خودش میداند این کار باطل و حرام است. این آیه هشدار میدهد که گرفتن حکم قاضی، ماهیت حرام را حلال نمیکند؛ چرا که قاضی بر اساس ظاهر و دلایل اقامهشده حکم میکند، اما علم و آگاهی واقعی نزد خداست و کسی که با علم به باطل بودن ادعای خود، از حکم قاضی سوءاستفاده کند، گناه بزرگی مرتکب شده است. در واقع، آگاهی از حرام بودن عمل، قبح و مجازات آن را بیشتر میکند.

فواید و پیامهای آیه:

• این آیه نشان میدهد که اسلام برای حفظ مال و حقوق مردم اهمیت فوقالعادهای قائل است و هرگونه تجاوز به اموال دیگران را، حتی با استفاده از ابزارهای قانونی و قضایی، به شدت تحریم کرده است.
• از این آیه میآموزیم که حلال و حرام به حکم قاضی یا حاکم تغییر نمیکند؛ قاضی فقط بر اساس ظاهر قضاوت میکند، اما وجدان و تقوای الهی، انسان را از سوءاستفاده از این احکام بازمیدارد.
• آیه به ما میآموزد که مؤمن واقعی کسی است که حتی اگر بتواند از راههای قانونی و با حیله، مال دیگران را بگیرد، به خاطر ترس از خدا و رعایت حق دیگران، از این کار پرهیز میکند و به حرام بودن آن آگاه است.
• این آیه دعوتی به صداقت، عدالت، و پرهیز از ظلم در تمام روابط اجتماعی و اقتصادی است و نشان میدهد که دین اسلام، دین اخلاق، تقوا و رعایت حقوق دیگران است؛ دینی که سعادت دنیا و آخرت انسان را در گرو رعایت همین اصول میداند.