سوره حج — آیه 45

معانی کلمات:

• فَكَأَيِّن: چه بسیار، بسیارند.
• خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا: فرو ریخته بر سقفهایش (یعنی دیوارها و بناها چنان ویران شده که سقفها بر زمین افتاده و سپس دیوارها بر روی آنها فرود آمده است).
• بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ: چاهی که به دلیل هلاکت صاحبانش رها شده و کسی از آن آب نمیکشد.
• قَصْرٍ مَشِيدٍ: کاخی بلند و استوار که با گچ و آجر محکم ساخته شده است.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، کافران و مشرکان را به عبرت گرفتن از سرنوشت اقوام پیشین دعوت میکند و میفرماید: چه بسیار آبادیها و شهرهایی که اهلشان به سبب کفر و ظلمشان نابود شدند؛ به گونهای که دیوارها و بناهایشان بر سقفهای فروریختهشان فرو ریخت و همهچیز به ویرانهای تبدیل شد. همچنین چه بسیار چاههای آبی که پس از هلاکت صاحبانشان بلااستفاده و متروک ماندند و چه بسیار کاخهای بلند و مستحکمی که با وجود استواری و شکوهشان، نتوانستند ساکنان خود را از عذاب الهی نجات دهند و سرانجام اهلشان نابود شدند و قصرها خالی و بیصاحب ماندند. این صحنهها نشان میدهد که قدرت و ثروت و بناهای محکم، هیچیک نمیتوانند انسان را از عذاب خداوند بازدارند و تنها ایمان و تقوا مایه نجات است.

فواید و پیامهای آیه:

• دنیا و مظاهر آن (قصرها، چاهها، آبادیها) هیچ ارزش ذاتی ندارند و نمیتوانند انسان را از عذاب الهی محافظت کنند؛ پس نباید به این امور دل خوش کرد.
• ظلم و کفر، زمینهساز نابودی جوامع است؛ هر جامعهای که به ستم و گناه ادامه دهد، سرنوشتی جز هلاکت نخواهد داشت.
• این آیه دعوتی است به عبرتگیری از تاریخ؛ انسان عاقل با نگاه به سرنوشت پیشینیان، راه درست را برمیگزیند و از تکرار اشتباهات آنان پرهیز میکند.
• قدرت و ثروت و آبادانی، اگر با ایمان و اطاعت از خدا همراه نباشد، نه تنها سودی ندارد، بلکه ممکن است مایه غرور و دوری از حق شود و عذاب را نزدیکتر کند.
• خداوند در عین مهربانی و رحمت، در برابر ظالمان سختگیر است و عدالت او اقتضا میکند که ستمگران را به سزای اعمالشان برساند؛ این خود مایه آرامش مظلومان و هشدار برای ظالمان است.