سوره شعراء — آيت 22

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• وَتِلْكَ نِعْمَةٌ: ۽ اها هڪ نعمت آهي، يعني تون ان کي مون تي احسان سمجهين ٿو.
• تَمُنُّهَا عَلَيَّ: جنهن جو ٿورو مون تي رکين ٿو.
• أَنْ عَبَّدتَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ: ان ڪري جو تون بني اسرائيلن کي غلام بڻايو آهي.
• عَبَّدتَّ: هي لفظ ”عَبْد“ (غلام) مان نڪتل آهي، يعني تون انهن کي پنهنجو غلام ۽ محڪوم بڻايو.

2) آيت جي تفسير:

حضرت موسيٰ عليه السلام فرعون کي جواب ڏيندي فرمايو ته تون مون تي اهو احسان ۽ ٿورو رکين ٿو ته مون تنهنجي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي ۽ تون مون کي قتل نه ڪيو، پر هيءَ ڳالهه حقيقت ۾ ڪا اهڙي وڏي نعمت ناهي، ڇاڪاڻ ته تون بني اسرائيلن کي غلام بڻائي رکيو آهي، سندن پٽن کي قتل ڪرين ٿو ۽ سندن زالن کي زنده رکين ٿو. تنهنجي ان ظلم ۽ غلاميءَ واري عمل سبب ئي منهنجي ماءُ کي مجبور ٿي مون کي درياهه ۾ رکڻو پيو، ۽ مان تنهنجي گهر ۾ پهتس. پوءِ تون ڪهڙيءَ نعمت جو ٿورو مون تي رکين ٿو؟ ٻي ڳالهه اها ته مان اهو ڪم (يعني هڪ مصري کي غير ارادي طور ماري ڇڏڻ) نبوت کان اڳ ۽ وحيءَ کان اڳ ڪيو هو، ان وقت مون کي ڪا نبوت نه ملي هئي، پوءِ به مون توهان کان ڊڄي مدين ڏانهن هجرت ڪئي. ان کان پوءِ منهنجي رب مون تي فضل ڪيو ۽ مون کي نبوت ۽ علم عطا فرمايو ۽ رسولن مان بڻايو. تنهنجي گهر ۾ منهنجي پرورش به الله جي ئي هڪ نعمت هئي، تنهنجي ذات جي ڪا وڏي خوبي نه هئي. تون پنهنجي ان پرورش کي مون تي احسان سمجهين ٿو، حالانڪه تون بني اسرائيلن کي پنهنجو غلام بڻائي رکيو آهي، ۽ انهن جي غلاميءَ ۽ ظلم سبب ئي اهي حالتون پيدا ٿيون. اهڙي طرح تنهنجي ظلم ۽ غلاميءَ تنهنجي ان احسان کي ختم ڪري ڇڏيو آهي. البت هيءَ ڳالهه منهنجي دعوت کي روڪي نٿي سگهي ته مان توکي الله جي طرف دعوت ڏيان.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• حق ۽ سچ جي دعوت ۾ ثابت قدمي: حضرت موسيٰ عليه السلام فرعون جهڙي وڏي ۽ ظالم بادشاهه جي سامهون بيباڪيءَ سان حق جي ڳالهه ڪئي ۽ ان جي احسانن جي ڳالهين کي دليل سان رد ڪيو. ان مان سبق ملي ٿو ته حق جي دعوت ڏيڻ ۾ دنيا جي وڏن ۽ طاقتورن جو به خوف نه ڪجي.
• ظلم ۽ غلاميءَ جي مذمت: آيت ۾ بني اسرائيلن جي غلاميءَ ۽ ظلم جي مذمت ڪئي وئي آهي. اسلام هر قسم جي ظلم، غلاميءَ ۽ انسانيت جي حقن جي پاماليءَ کي رد ڪري ٿو ۽ انصاف ۽ آزاديءَ جو درس ڏئي ٿو.
• احسان ۽ ٿوري جي حقيقت: ڪنهن جو احسان ۽ ٿورو رکڻ ان وقت بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو، جڏهن ان سان گڏ ظلم ۽ زيادتي هجي. حقيقي نعمت ۽ احسان اهو آهي، جيڪو انسانيت جي ڀلائي ۽ انصاف سان گڏ هجي.
• الله جي فضل ۽ ڪرم تي ڀروسو: حضرت موسيٰ عليه السلام کي نبوت ۽ علم الله جي خاص فضل سان مليو، نه ڪنهن انسان جي احسان سان. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته سڀ کان وڏو ڏيندڙ ۽ ڪرم ڪرڻ وارو الله ئي آهي، ان ڪري رڳو ان تي ڀروسو ڪجي ۽ ان جو شڪر ادا ڪجي.
• قرآن جي حڪمت ۽ بلاغت: قرآن مجيد ڪيئن مختصر لفظن ۾ وڏي کان وڏي دليل ۽ حڪمت بيان ڪري ٿو. ان مان قرآن جي عظمت ۽ ان جي هدايت تي عمل ڪرڻ جي ترغيب ملي ٿي.