سوره زخرف — آیه 23

معانی کلمات:

• مُترَفُوها: ثروتمندان و سرانِ نازپرورده و خوشگذران آن قریه.
• أُمَّة: در اینجا به معنای دین، آیین و روش است.
• آثارِهِم: نشانهها و راه و روش آنان.
• مُقتَدون: پیرویکنندگان و دنبالهروان.

تفسیر آیه:

ای پیامبر! همانگونه که قوم تو با استدلال به تقلید کورکورانه از نیاکان خود، دعوت حق را رد کردند، این رفتار اختصاص به قوم تو نداشت؛ بلکه سنت و روش ما در میان امتهای پیشین نیز چنین بود. ما هیچ پیامبر و هشداردهندهای را به هیچ شهری نفرستادیم، مگر اینکه ثروتمندان و سرانِ مستکبر و نازپرورده آن دیار، که غرق در نعمتها و لذتهای دنیوی بودند، در پاسخ به دعوت پیامبرشان گفتند: «ما پدران و نیاکان خود را بر آیین و روشی یافتهایم و قطعاً ما نیز به پیروی از آنان، راهشان را دنبال میکنیم و از آن تخطی نخواهیم کرد.»

این سخن آنان نه از روی دلیل و برهان بود، بلکه صرفاً تعصبی کورکورانه و تقلیدی کور از گذشتگان بود. آنان به جای اندیشیدن در دعوت پیامبران و سنجیدن آن با عقل و فطرت، به نیاکان خود پناه بردند و آن را بهانهای برای رد حق قرار دادند. این در حالی است که نیاکان آنان نیز اگر بر باطل بودند، پیروی از آنان نه تنها رستگاری نمیآورد، بلکه گمراهی را تشدید میکرد. خداوند با این بیان، پیامبرش را تسلیت میگوید و به او میفهماند که این طرز تفکر، شیوهای کهن و رایج در میان ملتهای پیشین بوده است و او نباید از این مخالفتها اندوهگین شود.

فواید و درسهای آیه:

1. نکوهش تقلید کورکورانه: یکی از بزرگترین موانع هدایت انسانها، تقلید کورکورانه از نیاکان و گذشتگان است، بدون آنکه درستی یا نادرستی آن سنجیده شود. انسان باید با عقل و خرد خود حق را بپذیرد، حتی اگر مخالف روش پدران و اجدادش باشد.
2. تسلیت و دلگرمی پیامبران: این آیه نشان میدهد که مخالفت سران و ثروتمندان با دعوت انبیا، امری تازه و بیسابقه نیست؛ بلکه امتحانی الهی برای همه پیامبران بوده است. پس مبلغان دین نباید از مخالفت مستکبران ناامید شوند و باید استوار بمانند.
3. خطر نازپروردگی و ثروت: ثروت و نعمت اگر با شکر و بندگی همراه نباشد، انسان را به سرکشی و تکبر میکشاند و او را در برابر حق لجوج میسازد. سرانِ مرفه و خوشگذران، معمولاً بیشترین مقاومت را در برابر دعوت پیامبران نشان میدهند، زیرا حفظ موقعیت و منافع خود را در بقای وضع موجود میبینند.
4. لزوم استدلال و برهان: دین اسلام، دین اندیشه و خرد است و پیروی کورکورانه از گذشتگان را نمیپذیرد. هر کس باید با دلیل و برهان، حق را بپذیرد و در برابر باطل، حتی اگر از سوی نیاکانش باشد، بایستد.