سوره حدید — آیه 23

معانی کلمات:

• تَأْسَوْا: اندوهگین نشوید، غمگین نگردید.
• فَاتَكُمْ: از دست شما رفت، از شما فوت شد.
• آتَاكُمْ: به شما عطا کرد، داد.
• مُخْتَالٍ: متکبر، خودپسند، کسی که با ناز و تکبر راه میرود.
• فَخُورٍ: بسیار فخرکننده، کسی که به داشتههای خود بر دیگران مباهات و فخر میفروشد.

تفسیر آیه:

خداوند متعال این امور را برای شما بیان کرد و تقدیر و قضای خود را بر شما آشکار ساخت تا دلبسته دنیا نباشید و دلهایتان به آن وابسته نگردد. هدف این است که بر آنچه از دست دادهاید و از شما فوت شده، اندوهگین و افسرده نشوید، و بر آنچه به شما عطا کرده و در اختیارتان گذاشته، چنان شادمان و سرمست نگردید که دچار بطر و تکبر شوید و نعمت را فراموش کنید. زیرا اندوه بر گذشته و شادیِ مغرورانه بر داشتهها، هر دو نشانه ضعف ایمان و عدم رضایت به قضای الهی است.

سپس خداوند میفرماید: خداوند کسی را که متکبر و خودپسند است و به آنچه از دنیا به او داده شده بر دیگران فخر میفروشد و خود را بزرگ میشمارد، دوست نمیدارد. چنین افرادی نه تنها شکرگزار نعمت نیستند، بلکه نعمت را وسیله برتریجویی و تحقیر دیگران قرار میدهند. این صفت ناپسند، ریشه در بخل و خودخواهی دارد و انسان را از انفاق و کمک به دیگران بازمیدارد و حتی دیگران را نیز به بخل و خودداری از بخشش دعوت میکند. اما هر کس از طاعت خدا روی گرداند و از فرمان او سرپیچی کند، تنها به خود ضرر زده است و هیچ زیانی به خداوند نمیرساند؛ زیرا خداوند بینیاز از همه آفریدگان است و ستوده و دارای تمام صفات نیک و کامل است و هر کاری که انجام دهد، زیبا و شایسته ستایش است.

فواید و پیامهای آیه:

• آرامش دل و رضایت به قضای الهی: مؤمنی که به تقدیر الهی ایمان دارد، نه بر گذشته غمگین میشود و نه بر داشتههای خود مغرور میگردد؛ اینگونه زندگی او سرشار از آرامش و اطمینان است.
• آزمون الهی در نعمت و محرومیت: خداوند انسان را هم با نعمت و هم با محرومیت آزمایش میکند؛ پس باید در هر دو حالت، بندهای شاکر و صابر باشد.
• نشانههای تکبر و فخر فروشی: تکبر و فخر فروشی از صفات بسیار ناپسند است که خداوند آن را دوست ندارد؛ بنابراین مؤمن باید از این صفات دوری کند و در برابر نعمتهای الهی فروتن و شکرگزار باشد.
• انفاق و سخاوت در راه خدا: کسی که به نعمتهای الهی افتخار میکند و آنها را وسیله برتریجویی قرار میدهد، از انفاق در راه خدا خودداری میکند و دیگران را نیز به بخل دعوت مینماید؛ در حالی که انفاق و بخشش، نشانه شکر واقعی نعمت است.
• بینیازی و ستودگی خداوند: خداوند بینیاز از طاعت بندگان است و هیچ ضرری از نافرمانی آنان به او نمیرسد؛ پس انسان باید بداند که اطاعت از خداوند، به نفع خود اوست و نافرمانی، تنها به زیان خودش تمام میشود.