سوره توبه — آیه 17

معانی کلمات:

• یَعْمُرُوا: آباد کردن، تعمیر کردن، و نیز به عبادت و ذکر در مسجد پرداختن.
• شَاهِدِینَ: گواهی دهندگان، کسانی که آشکارا اقرار میکنند.
• حَبِطَتْ: باطل و تباه شد، از بین رفت (بیاثر شدن اعمال نیک به سبب کفر و شرک).

تفسیر آیه:

این آیه شریفه در پاسخ به مشرکانی نازل شد که به خدمات خود مانند آباد کردن مسجدالحرام، سقایت حاجیان و پردهداری کعبه میبالیدند و آن را مایه افتخار و برتری خود بر مسلمانان میدانستند. خداوند متعال با صراحت بیان میفرماید که شایسته و سزاوار مشرکان نیست که مساجد خدا را آباد کنند و در آنها به عبادت بپردازند، در حالی که با اعمال و گفتار خود، آشکارا به کفر و انکار خداوند گواهی میدهند و به او شرک میورزند. اینان با وجود اظهار شرک و تکذیب پیامبر، چگونه میتوانند متولی خانههای خدا باشند؟ آباد کردن مساجد، نیازمند ایمان خالص و تقواست، نه شرک و کفر.

خداوند در ادامه میفرماید که اعمال نیک این مشرکان، هر چند در ظاهر کارهای خیری مانند سقایت و خدمت به حجاج باشد، به دلیل فقدان شرط اساسی یعنی ایمان، باطل و تباه شده و هیچ ارزشی نزد خداوند ندارد. سرانجام چنین افرادی، جاودانگی در آتش دوزخ است؛ مگر آنکه پیش از مرگ از شرک خود توبه کنند و به ایمان روی آورند، که در آن صورت خداوند توبه آنان را میپذیرد.

فواید و پیامهای آیه:

• اخلاص شرط قبولی اعمال: هر عمل نیکی، هر چند بزرگ و ارزشمند باشد، بدون ایمان و اخلاص، نزد خداوند پذیرفته نیست و پاداشی ندارد.
• جدایی شرک از عبادت: عبادت و آباد کردن خانههای خدا، شأن و جایگاه پاکان و مؤمنان است و با کفر و شرک سازگاری ندارد.
• بشارت به مؤمنان: این آیه به مسلمانان اطمینان میدهد که ارزش واقعی اعمال به ایمان و تقواست، نه به نسب و مقام و خدمات ظاهری که مشرکان به آن میبالیدند.
• هشدار به توبه: در عین بیان عذاب، راه بازگشت برای مشرکان باز است؛ هر کس پیش از مرگ توبه کند، مشمول رحمت الهی خواهد شد.