سوره علق — آیه 6

معانی کلمات:

• کَلَّا: حرف ردع و زجر است؛ یعنی چنین نیست، بازایست.
• الْإِنسَانَ: مراد انسانِ سرکش و طغیانگر است، مانند ابوجهل.
• لَيَطْغَىٰ: طغیان میکند؛ یعنی از حد خود تجاوز کرده، گردنکشی و سرکشی مینماید.

تفسیر آیه:

خداوند متعال پس از بیان حال انسانِ نیازمند که به درگاه او دعا میکند و از او بینیازی میطلبد، در این آیه به بیان حالِ انسانِ مغرور و خودپسند میپردازد و میفرماید: چنین نیست که انسان گمان کند هرگز به او بازگشتی نیست و در برابر نعمتهای الهی شکرگزار باشد؛ بلکه حقیقت این است که انسانِ سرکش، چون خود را بینیاز و توانگر ببیند، از حد خود تجاوز میکند و در برابر پروردگارش گردنکشی نموده، از فرمان او سرپیچی میکند. این طغیان و سرکشی، صفت بارز انسانِ فاجر و گناهکاری است که مانند ابوجهل، در برابر حق و حقیقت تکبّر میورزد و با دیدن نعمت و ثروت، مغرور شده، حدود الهی را زیر پا میگذارد. اما باید بداند که سرانجامِ کارِ او به سوی خداوند است و اوست که هر انسانی را به سزای کردارش خواهد رساند.

فواید و پیامهای آیه:

• طغیان و سرکشی، ریشه در احساس بینیازی و غرور دارد؛ پس انسان باید همواره خود را نیازمندِ درگاه الهی بداند و از مغرور شدن به نعمتها بپرهیزد.
• ثروت و توانگری، اگر با ایمان و شکر همراه نباشد، زمینهساز گردنکشی و تجاوز از حدود خداوند میشود؛ بنابراین مؤمن باید در برابر نعمتها شاکر باشد و آنها را وسیلهای برای اطاعت قرار دهد، نه سرکشی.
• یادآوری بازگشت به سوی خداوند، بهترین بازدارنده از طغیان است؛ زیرا کسی که به معاد ایمان دارد، میداند که در برابر اعمال خود مسئول است و از تجاوز از حدود الهی پرهیز میکند.
• این آیه هشداری است به همه انسانها که مراقب حالات خود باشند و نگذارند غرور و تکبّر، آنان را از مسیر بندگی و حق دور کند.