سوره نحل — آیه 76

معانی کلمات:

• أَبْكَمُ: گنگ و لال، کسی که نه میتواند سخن بگوید و نه بشنود.
• كَلٌّ: بار سنگین، عیال و وابستهای که سربار دیگران است.
• مَوْلَاهُ: سرپرست و کسی که عهدهدار امور اوست.
• أَيْنَمَا يُوَجِّههُ: به هر جا که او را بفرستد یا روانه کند.
• صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ: راه روشن و بدون کجی و انحراف.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، مثَل دیگری برای روشن شدن بطلان شرک و نادرستی مقایسهی بتها با خداوند بیان میکند. او دو مرد را مثال میزند: یکی از آن دو، شخصی است گنگ و کر که نه سخن میفهمد و نه میتواند مقصود خود را بازگو کند. چنین کسی هیچ قدرتی بر انجام هیچ کاری ندارد، نه برای خود سودی دارد و نه میتواند به دیگران نفعی برساند. او باری سنگین بر دوش سرپرست خود است؛ هر جا که او را بفرستند یا برای انجام کاری روانه کنند، هیچ خیری به بار نمیآورد و نمیتواند کاری را به درستی انجام دهد. در مقابل، مرد دیگری است که سالم و تواناست، سخن میشنود و میگوید، به عدل و انصاف فرمان میدهد و خود نیز بر راهی راست و روشن و بدون هیچ کژی و انحرافی گام برمیدارد. حال آیا عقل سلیم، این دو نفر را برابر و یکسان میداند؟ هرگز! پس چگونه مشرکان، بتهای جماد و بیحرکتی را که نه میشنوند، نه سخن میگویند و نه هیچ سود و ضرری دارند، با خداوندی که قادر، شنوا، گویا و بخشندهی همهی نعمتهاست، یکسان قرار میدهند و آنها را میپرستند؟ این مثَل، پرده از نهایت جهل و بیخردی مشرکان برمیدارد و نشان میدهد که بتها مانند همان شخص گنگ و ناتواناند که هیچ کاری از آنها ساخته نیست و حتی عابدان خود را نیز به زحمت میاندازند، در حالی که خداوند، سرچشمهی همهی خیرات و برکات است و بندگان را به راه راست هدایت میکند.

فواید و پیامهای آیه:

1. بطلان شرک و بتپرستی: این آیه به زیباترین شکل، پوچی و بیارزشی بتها را نمایان میسازد و نشان میدهد که هیچ سنخیتی میان خالق قادر و مخلوقات بیجان وجود ندارد.
2. دعوت به تفکر و خردورزی: قرآن انسانها را به اندیشیدن و مقایسهی منطقی دعوت میکند تا با عقل سلیم خود، حق را از باطل تشخیص دهند و فریب خرافات را نخورند.
3. اهمیت عدالت و امر به معروف: در مقابل شخص ناتوان و بیخیر، انسانی معرفی شده که به عدل فرمان میدهد و بر راه مستقیم است. این نشان میدهد که ارزش انسان به ایمان، عمل صالح و دعوت به خیر و عدالت است، نه به ظاهر و امکانات مادی.
4. شناخت نعمتهای الهی: با تأمل در این مثَل، انسان متوجه نعمتهای بزرگ خداوند مانند شنوایی، گویایی، عقل و توانایی میشود و باید شکرگزار این الطاف باشد و از آنها در مسیر بندگی و خدمت به خلق استفاده کند.
5. هدایت الهی، صراط مستقیم: تنها خداوند است که بندگان را به راه راست و بدون انحراف هدایت میکند و این خود دلیلی بر شایستگی او برای عبادت و پرستش است.