سوره اسراء — آیه 97

معانی کلمات:

• یَهْدِ: هدایت کند، راهنمایی کند.
• یُضْلِلْ: گمراه کند، از راه به در برد.
• أَوْلِیَاء: یاران، یاوران و سرپرستان.
• نَحْشُرُهُمْ: آنان را جمع کنیم و برانگیزیم.
• عُمْیًا: نابینا، کور.
• بُکْمًا: گنگ، لال.
• صُمًّا: کر، ناشنوا.
• مَأْوَاهُمْ: جایگاه و پناهگاهشان.
• خَبَتْ: خاموش شد، فروکش کرد (شعله آتش).
• سَعِیرًا: آتش فروزان و شعله‌ور.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، سنت قطعی خود را بیان می‌کند که هدایت و گمراهی، همه به دست اوست. هر کس را خداوند به راه راست هدایت کند، او حقیقتاً راه‌یافته است و هیچ‌کس نمی‌تواند او را از این مسیر منحرف کند. و هر کس را خداوند به سبب گناهان و سرکشی‌اش گمراه سازد و او را به حال خود رها کند، هیچ یاور و سرپرستی برای او نخواهی یافت که بتواند او را به راه حق بازگرداند یا از عذاب الهی نجاتش دهد؛ زیرا هدایت و نجات، تنها به دست خداوند است.

سپس خداوند از وضعیت شوم این گمراهان در روز قیامت خبر می‌دهد: آنان را در حالی محشور می‌کنیم که بر چهره‌هایشان کشیده می‌شوند و در حالی هستند که کورند، گنگ‌اند و کرند. یعنی نه چشمی دارند که با آن حقایق را ببینند، نه زبانی که با آن سخن بگویند یا عذری بیاورند، و نه گوشی که با آن صدایی بشنوند. این حالت، نشان‌دهنده ذلت و خواری کامل آنان در پیشگاه خداوند است.

سرانجام، جایگاه و پناهگاه آنان، جهنم است؛ آتشی سوزان و عظیم. هر زمان که شعله‌های آتش فروکش کند و بخواهد خاموش شود، خداوند آن را شعله‌ورتر و سوزان‌تر می‌کند و آتشی تازه بر آنان می‌افروزد تا عذابشان همیشگی و فزاینده باشد. این عذاب، نتیجه گمراهی و سرکشی آنان در دنیاست که با اختیار خود، راه باطل را برگزیدند و از هدایت الهی روی گرداندند.

فواید و پیام‌های آیه:

1. اهمیت هدایت الهی: هدایت، تنها به دست خداست و مؤمن باید پیوسته از او درخواست هدایت کند و بداند که هر خیری در پیروی از راه راست است.
2. هشدار درباره عاقبت گمراهی: گمراهی، نتیجه اعمال خود انسان است و عاقبت آن، حسرت و عذاب جاودان است؛ پس باید از مسیرهایی که به گمراهی می‌کشد، پرهیز کرد.
3. عدالت الهی در عذاب: کسانی که در دنیا از دیدن حق، شنیدن سخن حق و گفتن حق محروم ماندند، در آخرت نیز به همین حالت محشور می‌شوند؛ این نشانه عدالت و حکمت خداست.
4. رحمت و رضوان الهی: در مقابل، مؤمنان راه‌یافته از آرامش و سعادت ابدی برخوردارند و این، انگیزه‌ای برای تلاش در مسیر بندگی و اطاعت است.
5. توجه به قرآن و هدایت آن: قرآن، کتاب هدایت است و تمسک به آن، انسان را از گمراهی و عذاب نجات می‌دهد؛ پس باید با تدبر و عمل به آن، راه سعادت را پیمود.