سوره اعراف — آیه 168

معانی کلمات:

• قَطَّعْناهُمْ: آنان را پراکنده ساختیم و گروه‌گروه از هم جدا کردیم.
• أُمَمًا: جمع «أُمَّة»، به معنای گروه‌ها و جماعت‌های مختلف.
• دُونَ ذلِکَ: پایین‌تر از آن (یعنی کمتر از درجه صالحان و نیکوکاران).
• بَلَوْناهُمْ: آنان را آزمایش کردیم و مورد امتحان قرار دادیم.
• بِالْحَسَناتِ: به نعمت‌ها و خیرها (مانند فراخی روزی و آسایش).
• بِالسَّیِّئاتِ: به سختی‌ها و بلاها (مانند قحطی، بیماری و مصیبت‌ها).
• لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ: تا شاید بازگردند (از گناه و کفر به سوی طاعت و ایمان).

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه خبر می‌دهد که بنی‌اسرائیل را پس از نافرمانی‌ها و سرکشی‌هایشان، در سراسر زمین پراکنده ساخت و آنان را به صورت گروه‌ها و جماعت‌های مختلف از یکدیگر جدا کرد؛ به طوری که در نقاط مختلف جهان پراکنده شدند و هر گروهی به سرنوشتی دچار گشت. در میان این گروه‌ها، برخی صالح و نیکوکار بودند که حقوق خدا و حقوق بندگان را به جای می‌آوردند و به پیامبران ایمان آوردند، و برخی دیگر از این درجه پایین‌تر بودند؛ یعنی کسانی که به خود ستم کردند، در دین کوتاهی نمودند و برخی به کفر و گناه افتادند.

سپس خداوند بیان می‌کند که این امت‌های پراکنده را با نعمت‌ها و سختی‌ها آزمایش کرد؛ گاهی به آنان فراخی روزی، سلامتی و آسایش داد و گاهی به بلاها، فقر و مصیبت‌ها گرفتارشان ساخت. هدف از این آزمایش‌ها آن بود که شاید به سوی خدا بازگردند، از گناهان و کفر خود توبه کنند و به طاعت پروردگار روی آورند. این سنت الهی در مورد همه امت‌ها جاری است؛ زیرا بلا و نعمت، هر دو وسیله‌ای برای بیداری دل‌ها و بازگشت به سوی خداست.

فواید و پیام‌های آیه:

1. آزمایش الهی سنتی همیشگی است: خداوند بندگان خود را با خیر و شر، نعمت و بلا می‌آزماید تا صابران و شاکران از ناسپاسان و بی‌صبران جدا شوند؛ پس در سختی‌ها ناامید نشویم و در آسایش مغرور نگردیم.
2. پراکندگی و اختلاف امت‌ها نتیجه اعمال خود آنان است: جدایی و تفرقه بنی‌اسرائیل به سبب نافرمانی‌شان بود؛ پس وحدت و اتحاد مسلمانان نعمتی بزرگ است که باید آن را پاس داشت.
3. بازگشت به خدا هدف نهایی آزمایش‌هاست: چه در نعمت و چه در بلا، خداوند می‌خواهد ما به سوی او برگردیم؛ پس در هر حال باید به یاد او باشیم و توبه را فراموش نکنیم.
4. در هر جامعه‌ای نیکوکار و بدکار وجود دارد: وجود صالحان و غیرصالحان در میان امت‌ها طبیعی است، اما وظیفه ما این است که از صالحان پیروی کنیم و برای اصلاح دیگران تلاش نماییم.
5. رحمت الهی وسیع است: حتی پس از پراکندگی و آزمایش‌های سخت، خداوند باب بازگشت را باز گذاشته و با رحمت خود منتظر توبه بندگان است؛ این امیدواری، مؤمنان را به استقامت و اصلاح دعوت می‌کند.