سوره توبہ — آيت 4

1) ڪجهه لفظن جي معنيٰ:

• عَاهَدتُّم: اوھان عهد ڪيو، انجام ڏنو.
• لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْئًا: انھن اوھان جي عهد ۾ ڪا به کوٽ نه ڪئي، نه ٽوڙيو.
• لَمْ يُظَاهِرُوا: انھن مدد نه ڪئي، نه اوھان خلاف ڪنھن جي پٺڀرائي ڪئي.
• فَأَتِمُّوا: پوءِ پورو ڪريو، ادا ڪريو.
• مُدَّتِهِمْ: انھن جي مقرر مدت، طئي ٿيل وقت.
• الْمُتَّقِينَ: پرھيزگار، الله کان ڊڄندڙ.

2) آيت جي تفسير:

هن آيت ۾ الله تعاليٰ پنھنجي نبي ڪريم ﷺ ۽ مسلمانن کي هدايت ڪري ٿو ته مشرڪن سان جنھن عهد جو معاملو آهي، ان ۾ هڪ خاص گروهه کي الڳ رکيو وڃي. اهي مشرڪ اهڙا آهن جن اوھان سان ڪيل عهد ۾ مڪمل وفادار رهيا، نه ڪا کوٽ ڪئي، نه عهد ٽوڙيو، ۽ نه ئي اوھان جي دشمنن جي مدد ڪئي ۽ نه اوھان خلاف ڪنھن جي پٺڀرائي ڪئي. اهڙن وفادار مشرڪن کي انعام طور تي اهو حڪم ڏنو ويو ته انھن سان ڪيل عهد کي ان جي مقرر مدت تائين پورو ڪيو وڃي، ان ۾ ڪا به خيانت يا بيوفائي نه ڪئي وڃي.

هي حڪم ٻڌائي ٿو ته اسلام ۾ عهد ۽ انجام جي وڏي اهميت آهي. جيڪڏهن سامھون وارو پنھنجي واعدي تي قائم آهي ۽ اوھان سان بدعھدي نه ٿو ڪري، ته پوءِ اوھان لاءِ به لازم آهي ته اوھان پنھنجو عهد پورو ڪريو، چاهي سامھون وارو مشرڪ ئي هجي. اهو ئي سبب آهي جو الله تعاليٰ فرمايو ته ”الله پرھيزگارن کي پسند ڪري ٿو.“ يعني جيڪي ماڻهو پنھنجي عهد ۽ انجام کي پورو ڪن ٿا، خيانت ۽ بيوفائي کان پاڻ بچائين ٿا، اهي ئي الله جا محبوب بڻجن ٿا. عهد پورو ڪرڻ پاڻ ۾ هڪ وڏي تقويٰ ۽ نيڪي جو ڪم آهي.

3) هن آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• عهد ۽ واعدي جي پاسداري اسلام جي عظيم تعليم آهي: اسلام اهو مذهب آهي جيڪو مسلمان کي سيکاريندو آهي ته جيڪڏهن ڪنھن سان واعدو ڪيو آهي ته ان کي هر حالت ۾ پورو ڪيو وڃي، چاهي سامھون وارو ڪو به هجي.
• وفاداري ۽ امانت داريءَ جو اجر: جيڪو شخص پنھنجي عهد ۾ وفادار رهندو آهي، اهو الله جي محبت جو مستحق بڻجندو آهي. الله تعاليٰ پرھيزگارن سان محبت ڪري ٿو.
• اسلام ۾ انصاف ۽ احسان جو درس: اسلام اهو نہ ٿو سيکاري ته دشمني جي بنياد تي هر ڪنھن سان بدسلوڪي ڪئي وڃي، پر اهو ٻڌائي ٿو ته جيڪو اوھان سان چڱائي ڪري ۽ عهد ۾ قائم رهي، ان سان چڱائي ۽ وفاداري ڪرڻ ئي مسلمان جي شان آهي.
• تقويٰ جو معيار: هن آيت ۾ ٻڌايو ويو آهي ته عهد پورو ڪرڻ تقويٰ جو حصو آهي. جيڪو الله کان ڊڄندو آهي، اهو ڪڏهن به ڪنھن سان بيوفائي نه ڪندو.
• قرآن جي حڪمت ۽ عدل: قرآن مجيد صرف عبادتن جي ڳالهه نہ ٿو ڪري، پر انساني لاڳاپن، معاملن ۽ واعدن جي پاسداريءَ جي به تعليم ڏئي ٿو. اهو ئي قرآن جي عالمگير ۽ هميشه رهندڙ هدايت جو ثبوت آهي.

هن آيت مان اسان کي اهو سبق ملي ٿو ته اسان پنھنجي زندگيءَ ۾ جيڪو به واعدو ڪيون، ان کي پورو ڪيون، ۽ اهڙي طرح الله جي محبت ۽ رضا حاصل ڪيون.