سوره ابراهیم — آیه 36

## معانی واژگان

• أَضْلَلْنَ: گمراه کردند (این ضلالت به معنای ایجاد زمینهی گمراهی است، نه اجبار بر آن).
• تَبِعَنِی: از من پیروی کرد و در راه من گام نهاد.
• عَصَانِی: از فرمان من سرپیچی کرد و راه مخالف را برگزید.

## تفسیر آیه

ابراهیم خلیل (علیهالسلام) در ادامهی دعای خود برای فرزندان و امتش، به درگاه پروردگار عرضه میدارد: «پروردگارا! این بتها (که من از آنها بیزارم و آنها را دشمن خود خواندهام) بسیاری از مردم را گمراه کردند؛ زیرا آنان گمان بردند که این معبودان بیجان میتوانند شفاعتشان کنند یا سودی به حالشان داشته باشند، از این رو فریفتهی آنها شدند و آنها را به جای تو پرستیدند.»

سپس حضرت ابراهیم (علیهالسلام) دو گروه از مردم را از هم جدا میکند و میفرماید: «پس هر کس از من پیروی کند و در توحید و یکتاپرستی و اطاعت از فرمان تو، راه مرا در پیش گیرد، او از من است و به من پیوسته و از امت من به شمار میآید.» این جمله نشاندهندهی پیوند عمیق ایمانی و معنوی میان پیروان راستین و پیامبران است.

در ادامه، ایشان برای کسانی که از فرمانش سرپیچی کردند و راه مخالف را پیمودند، چنین دعا میکند: «و هر کس از من نافرمانی کند و به من ایمان نیاورد، [با این حال] تو آمرزنده و مهربانی؛ زیرا بخشش و رحمت تو گسترده است و اگر توبه کنند و به سوی تو بازگردند، گناهانشان را میبخشی و بر آنان رحمت میآوری.» این جمله نشان میدهد که دعای پیامبران حتی برای گمراهان نیز آکنده از امید به رحمت الهی است.

## فواید و پیامهای آیه

1. شفقت و مهربانی پیامبران: ابراهیم (علیهالسلام) حتی برای کسانی که از او نافرمانی کردند، دعای آمرزش و رحمت میکند؛ این درس بزرگی است برای ما که با گمراهان با محبت و امید به هدایتشان رفتار کنیم.
2. مسئولیت انسان در برابر گمراهی: بتها تنها ابزار گمراهی بودند و گمراهی مردم به سبب انتخاب خودشان بود؛ پس انسان در برابر انتخابهایش مسئول است و نمیتواند تقصیر را به گردن دیگران بیندازد.
3. رحمت واسعهی الهی: آمرزش و رحمت خداوند آنقدر گسترده است که حتی کسانی که از پیامبران سرپیچی کردهاند، اگر توبه کنند، مشمول بخشش او میشوند؛ این امید را در دل گناهکاران زنده میکند.
4. معیار پیوند با پیامبران: پیوند حقیقی با پیامبران، نه از طریق نسب و خون، بلکه از طریق پیروی از راه و روش آنان است؛ هر کس راه توحید و اطاعت را بپیماید، از آنان است.
5. دعا برای نسلهای آینده: ابراهیم (علیهالسلام) با این دعا، الگویی برای ماست که برای هدایت و آمرزش فرزندان و امت خود دعا کنیم و حتی برای گمراهان نیز از درگاه خداوند طلب رحمت نماییم.