سوره اسراء — آیه 56

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

معانی کلمات:

• زَعَمْتُم: گمان کردید، پنداشتید.
• مِن دُونِهِ: غیر از خدا، به جای خدا.
• کَشْفِ الضُّرِّ: برطرف کردن سختی و زیان.
• تَحْوِیلًا: تغییر دادن و گرداندن (از حالی به حال دیگر یا از شخصی به شخص دیگر).

تفسیر آیه:

ای پیامبر! به مشرکان بگو: آن معبودهایی را که به جای خدا برگزیده‌اید و گمان می‌کنید یاور شما هستند، بخوانید و از آنان یاری بطلبید. اما بدانید که آنان هرگز توانایی برطرف کردن هیچ سختی و زیانی را از شما ندارند و نمی‌توانند آن را از شما به دیگری منتقل کنند یا وضع شما را از سختی به آسانی تغییر دهند. این آیه شامل هر چیزی می‌شود که به جای خدا خوانده می‌شود؛ چه مرده باشد، چه غایب، چه از پیامبران و صالحان و چه غیر آنان. هیچ‌کس جز خداوند متعال قادر به دفع بلا و تغییر سرنوشت نیست. مشرکان در زمان نزول این آیه دچار قحطی و خشکسالی شده بودند و از پیامبر خواستند برای آنان دعا کند؛ پس این آیه نازل شد تا به آنان بفهماند که تنها خداوند است که می‌تواند قحطی را برطرف کند و رنج را به آسایش تبدیل نماید. معبودانی که آنان می‌خوانند، نه مالک دفع ضررند و نه مالک تغییر حال.

فواید و پیام‌های آیه:

1. توحید در ربوبیت و الوهیت، اساس دین اسلام است؛ تنها خداوند است که سود و زیان را در دست دارد و هیچ کس جز او در این امر شریک نیست.
2. دعا و استغاثه به غیر خدا، چه از مردگان و چه از زندگان غایب، نه تنها بی‌اثر است، بلکه با روح توحید و بندگی خالصانه در تضاد است.
3. این آیه به انسان می‌آموزد که در سختی‌ها و مشکلات، تنها به درگاه خداوند متعال روی آورد و از غیر او ناامید باشد؛ زیرا تنها اوست که می‌تواند گشایش ایجاد کند.
4. اعتماد به غیر خدا و امید بستن به موجودات عاجز، نشانه ضعف و جهل است؛ اما توکل بر خداوند قادر و مهربان، آرامش دل و اطمینان خاطر به ارمغان می‌آورد.
5. اسلام دین فطرت است و انسان را به حقیقتی دعوت می‌کند که در عمق وجودش نهادینه شده است: تنها خالق و مدبر جهان شایسته پرستش و امیدواری است.