سوره بقره — آیه 263

معانی کلمات:

• قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ: سخن نیکو و پسندیده، وعدهٔ نیک یا ردّی همراه با نرمی و احترام.
• مَغْفِرَةٌ: گذشت و چشمپوشی از رفتار ناشایستِ سائل یا نیازمند.
• صَدَقَةٌ يَتْبَعُهَا أَذًى: صدقهای که پس از آن آزاری (مانند منّتگذاری، سرزنش یا تحقیر) به دنبال بیاید.
• غَنِیٌّ: بینیاز از صدقات و اعمال بندگان.
• حَلِیمٌ: بردبار و شکیبا که در مجازات بندگان شتاب نمیکند.

تفسیر:

خداوند متعال در این آیهٔ شریفه به بندگانش میآموزد که رفتار نیک و کریمانه در برخورد با نیازمندان، از صدقهای که با اذیت و آزار همراه باشد، برتر و والاتر است. سخن نرم و محبتآمیز، یا ردّ مؤدبانهٔ درخواستِ کسی که چیزی برای دادن نداریم، و نیز گذشت از اصرار و پافشاریِ ناخوشایندِ سائل، از صدقهای که پس از آن منّتگذاری یا تحقیر و سرزنش شود، ارزشمندتر است. چرا که صدقهای که با اذیت همراه باشد، اجر و پاداش خود را از بین میبرد و دلِ فقیر را میشکند، در حالی که سخن نیک و گذشت، کرامت انسانی را حفظ میکند و محبت و الفت را در جامعه گسترش میدهد.

سپس خداوند میفرماید: «وَاللَّهُ غَنِیٌّ حَلِیمٌ»؛ یعنی خداوند بینیاز از صدقات و اعمال شماست و به آن نیازی ندارد، بلکه این خودِ شما هستید که به اجر و ثواب آن محتاجید. او حلیم و بردبار است و در مجازات کسانی که با منّت و آزار، صدقات خود را باطل میکنند، شتاب نمیکند و به آنها مهلت میدهد تا توبه کنند و جبران نمایند.

فواید و پیامهای آیه:

• اخلاق نیک و برخورد محبتآمیز با نیازمندان، از صدقه و انفاقِ همراه با آزار، برتر است؛ پس بیاییم در کمک به دیگران، ادب و احترام را فراموش نکنیم.
• منّتگذاشتن و آزار رساندن پس از انفاق، اجر و پاداش کار خیر را نابود میکند و دلِ فقیر را میآزارد؛ پس صدقه را با اخلاق نیکو همراه کنیم.
• خداوند بینیاز مطلق است و صدقات ما برای او سودی ندارد؛ بلکه این ما هستیم که به فضل و رحمت او نیازمندیم. پس با اخلاص و بدون منت انفاق کنیم.
• حلم و بردباری خداوند، دریچهای برای توبه و جبران خطاهای ماست؛ پس نباید از رحمت او ناامید شویم و همواره به سوی او بازگردیم.
• اسلام دین محبت و کرامت است؛ دینی که به ما میآموزد حتی در هنگام ردّ درخواستِ نیازمند، با احترام و مهربانی رفتار کنیم و شخصیت او را حفظ نماییم.