سوره حج — آیه 73

معانی واژگان:

• ضُرِبَ مَثَلٌ: مثالی زده شد، بیان گردید.
• فَاسْتَمِعُوا: پس گوش فرا دهید (با دقت و توجه).
• تَدْعُونَ: میخوانید، پرستش میکنید.
• لَن یَخْلُقُوا: هرگز نخواهند آفرید.
• ذُبَابًا: مگسی (حشرهای بسیار کوچک و ضعیف).
• یَسْلُبْهُم: از آنان بگیرد و برباید.
• لَا یَسْتَنقِذُوهُ: نمیتوانند آن را بازپس گیرند و نجات دهند.
• ضَعُفَ: ناتوان و عاجز شد.
• الطَّالِبُ: جوینده و خواهنده (در اینجا: معبودِ دروغین که ادعای نفع رساندن دارد).
• الْمَطْلُوبُ: خواستهشده و طلبشده (در اینجا: مگس که چیزی از معبود میرباید).

تفسیر آیه:

ای مردم! مثالی زده شده است؛ پس با گوشِ دل و اندیشه به آن گوش فرا دهید و عبرت بگیرید. آن معبودهایی که به جای خداوند میخوانید و میپرستید — چه بتها و چه هر چیز دیگری — هرگز نمیتوانند حتی یک مگس بیافرینند، هر چند که همگی جمع شوند و به یکدیگر کمک کنند تا چنین کنند. این مگس، با آن همه کوچکی و ضعف، اگر چیزی از آنها برباید — مانند عطر یا غذایی که بر آنهاست — نمیتوانند آن را از او بازپس گیرند و نجات دهند. پس چگونه ممکن است موجوداتی اینچنین ناتوان، شایسته پرستش باشند؟! آری، هم آنکه طلب میکند و معبودِ دروغین خوانده میشود، ناتوان است و هم آنچه از او ربوده میشود (مگس) ناتوانتر. هر دو عاجز و ضعیفاند؛ پس تنها خداوندِ توانا سزاوار عبادت است.

فواید و پیامهای آیه:

1. بیداری فطرت: این آیه پرده از ناتوانی مطلق معبودهای دروغین برمیدارد و انسان را به اندیشه در بیهودگی پرستش آنها دعوت میکند؛ چرا که خالقِ یک مگس بودن، نشانه قدرت بیکران الهی است و هیچ کس جز او چنین توانایی ندارد.
2. تقویت توحید و اخلاص: وقتی انسان درمییابد که همه معبودهای غیر خدا حتی از آفریدن کوچکترین موجود عاجزند، دلش از وابستگی به آنها رها شده و تنها به خداوندِ قادرِ متعال پناه میبرد و عبادت را خالصانه برای او انجام میدهد.
3. درس تواضع و خودشناسی: این مثال زیبا به انسان میآموزد که نباید به قدرت ظاهری خود یا دیگران مغرور شود؛ زیرا حتی مگسی کوچک میتواند بر معبودهای دروغین چیره شود و چیزی از آنها برباید. پس تنها تکیهگاه واقعی، خدایی است که هیچ موجودی از اراده او خارج نیست.
4. دعوت به تفکر و تدبر: قرآن کریم با این بیان شیوا، انسانها را به شنیدنِ دقیق و اندیشیدن در آیات الهی فرا میخواند تا با چشمِ بصیرت، حقیقت را ببینند و از گمراهی نجات یابند. این آیه نشان میدهد که اسلام دینِ عقل و اندیشه است و پیروانش را به تفکر عمیق در آفرینش دعوت میکند.