سوره مائده — آیه 104

معانی کلمات:

• حَسْبُنَا: کافی است ما را، بسنده است برای ما.
• وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا: پدران خود را بر آن یافتیم (یعنی از آنان به ارث بردیم و دنبالهروشان هستیم).
• لَا یَعْلَمُونَ شَیْئًا: هیچ دانش و معرفتی نسبت به حق ندارند.
• وَلَا یَهْتَدُونَ: و به راه راست و حقیقت هدایت نمیشوند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه از حال و روز کافران و مشرکانی خبر میدهد که وقتی به آنها گفته میشود: «بیایید به سوی آنچه خداوند نازل کرده است (قرآن) و به سوی پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) تا احکام حلال و حرام را برای شما بیان کند»، در پاسخ میگویند: «آنچه ما پدران خود را بر آن یافتیم، برای ما کافی است.» یعنی آنان به جای پذیرش وحی الهی و سنت رسول، به تقلید کورکورانه از نیاکان خود پناه میبرند و آن را ملاک حق و باطل قرار میدهند.

خداوند در ادامه با لحنی توبیخآمیز و استفهام انکاری میفرماید: «آیا حتی اگر پدرانشان چیزی نمیدانستند و به راه راست هدایت نمیشدند، باز هم از آنان پیروی میکنند؟» این جمله بیانگر آن است که تقلید از گذشتگان، زمانی ارزش دارد که آنان اهل علم و هدایت باشند؛ اما اگر نیاکان در جهل و گمراهی بودند، پیروی از آنان نه تنها عقلانی نیست، بلکه مایهی گمراهی و دوری از رحمت الهی است. این آیه نشان میدهد که مشرکان به جای مراجعه به منبع وحی و رسول، به خرافات و رسوم کهن چسبیده بودند و حاضر نبودند از آن دست بردارند، حتی اگر آن رسوم با عقل سلیم و فطرت پاک در تضاد باشد.

فواید و پیامهای آیه:

1. نفی تقلید کورکورانه: اسلام انسانها را به تفکر و تعقل دعوت میکند و تقلید از گذشتگان را بدون دلیل و برهان نمیپذیرد. پیروی از نیاکان تنها زمانی ارزشمند است که آنان بر حق و هدایت باشند.
2. مرجعیت وحی و سنت: تنها مرجع حقیقی برای شناخت حلال و حرام، قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) است، نه آداب و رسوم قومی و قبیلهای.
3. آزادی اندیشه و نقد میراث گذشتگان: انسان مسلمان باید در برابر میراث فکری و فرهنگی گذشتگان، نگاهی نقادانه داشته باشد و هر آنچه را که با قرآن و سنت هماهنگ است بپذیرد و آنچه را که مخالف است، کنار بگذارد.
4. دعوت به علم و هدایت: این آیه به ما میآموزد که در انتخاب الگو و مرجع دینی، باید به دنبال کسانی باشیم که اهل علم، بصیرت و هدایتاند، نه کسانی که در جهل و گمراهی غوطهورند.
5. پاسخ به بهانهجویان: خداوند با این بیان، بهانهی کسانی را که برای نپذیرفتن حق به تقلید از نیاکان چنگ میزنند، باطل میسازد و نشان میدهد که جهل و گمراهی گذشتگان، هرگز نمیتواند توجیهی برای ادامهی راه آنان باشد.