سوره واقعه — آیه 14

معانی کلمات:

• «الْآخِرِينَ»: مراد، امتهای بعدی یا متأخران این امت هستند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه میفرماید: «و قلیلی از متأخران» نیز از زمره سابقان و مقربانند. این عبارت در ادامه آیه قبل است که فرمود: «ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ» (گروهی از پیشینیان). در تفسیر این آیه، دو دیدگاه عمده وجود دارد:

دیدگاه نخست: مراد از «اولین»، امتهای پیشین مانند امت حضرت موسی و عیسی (علیهماالسلام) هستند که در ایمان و عمل صالح پیشگام بودند و تعدادشان بسیار بود. اما مراد از «آخرین»، امت پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوسلم) است که سابقان و مقربان در میان آنان، نسبت به کثرت امتهای پیشین، اندک هستند. این قلت، به اعتبار کثرت امتهای گذشته است، نه به این معنا که فیالجمله تعداد بهشتیان این امت از امتهای دیگر کمتر است.

دیدگاه دوم (که روشنتر و راجحتر است): مراد از «اولین»، نخستین نسلهای این امت اسلامی (صحابه و تابعین) هستند که در سبقت به خیرات و ایمان، پیشگام بودند و تعدادشان بسیار است. اما مراد از «آخرین»، نسلهای متأخر این امت هستند که سابقان و مقربان در میان آنان، اندکاند. این تفسیر با روایات وارده نیز هماهنگ است که پیامبر (ص) فرمودند: «خیر الناس قرنی ثم الذین یلونهم...» (بهترین مردم، قرن من هستند، سپس کسانی که بعد از آنان میآیند...).

بنابراین، آیه شریفه بیانگر آن است که سابقان و مقربان، دو گروهاند: گروهی بسیار از پیشینیان (چه از امتهای قبل و چه از صدر این امت) و گروهی اندک از متأخران. این مضمون، هشداری است برای نسلهای بعدی که برای رسیدن به درجات عالی قرب الهی، باید تلاشی مضاعف کنند، چرا که در میان آنان، سبقتگیرندگان به خیرات، کمتر خواهند بود.

فواید و پیامهای آیه:

1. فضیلت پیشگامی در خیر: این آیه نشان میدهد که سبقت در ایمان و عمل صالح، مقام والایی است که خداوند آن را با عنوان «سابقان» ستوده و آنان را از مقربان قرار داده است. این امر، مسلمانان را ترغیب میکند که در کارهای خیر، پیشگام و مبتکر باشند، نه تأخیرکننده و سست.
2. امید و انگیزه برای متأخران: اگرچه تعداد سابقان از متأخران اندک است، اما این آیه درِ امید را به روی همه میگشاید و میفرماید که در هر زمانهای، امکان رسیدن به قرب الهی وجود دارد؛ هرچند اندک باشند. پس هیچکس نباید خود را از این مقام محروم بداند.
3. اهمیت پیروی از سلف صالح: با توجه به تفسیر راجح، این آیه مسلمانان متأخر را به پیروی از روش صحابه و تابعین (اولینهای این امت) دعوت میکند و نشان میدهد که راه رسیدن به قرب الهی، همان راه آنان است؛ راهی که با ایمان خالص، عمل صالح و سبقت در خیرات همراه بود.
4. عدالت و حکمت الهی: این آیه یادآور میشود که معیار برتری نزد خداوند، کثرت یا قلت افراد نیست، بلکه سبقت در ایمان و عمل است. این امر، مؤمنان را از فریفتهشدن به تعداد جمعیتها بازمیدارد و بر کیفیت ایمان و عمل تأکید میکند.