سوره قلم — آیه 29

معانی کلمات:

• سُبْحَانَ: تنزیه و پاک دانستن خداوند از هر نقص و عیب و ظلم.
• ظَالِمِین: ستمکاران به خود، کسانی که با اعمال خود بر خویش ستم روا داشتند.

تفسیر آیه:

هنگامی که صاحبان باغ، باغ سوخته و نابود شده خود را دیدند، ابتدا گفتند: «ما راه را اشتباه آمدهایم» و نمیتوانستند باور کنند که این باغ خودشان است. اما چون یقین کردند که همان باغ خودشان است، گفتند: «ما از خیر و برکت آن محروم شدهایم»؛ زیرا تصمیم گرفته بودند که حق فقرا و مساکین را ندهند و از آن بخل ورزند. اما در این میان، عادلترینِ آنان به آنان یادآوری کرد که: «آیا به شما نگفتم که چرا تسبیح و استثنا نمیگویید و نمیگویید إن شاء الله؟» آنگاه که به خود آمدند و عقلشان به آنان بازگشت، به خطای خود اعتراف کردند و گفتند: «خدای ما پاک و منزه است از هر ظلم و ستمی؛ او هرگز به ما ستم نکرده است، بلکه ما خود به خویشتن ستم کردیم»؛ زیرا با ترک استثنا (گفتن إن شاء الله) و با قصد بد خود (منع مساکین)، موجبات نزول عذاب و از بین رفتن نعمت را فراهم ساختیم. آنان با این اعتراف، در حقیقت به عدالت خداوند اقرار کردند و ظلم را به خود نسبت دادند، نه به پروردگارشان.

فواید و پیامهای آیه:

• اعتراف به گناه، نخستین گام توبه است: این آیه به ما میآموزد که انسان مؤمن وقتی خطا میکند، نباید دیگران را مقصر بداند یا به تقدیر الهی ایراد بگیرد؛ بلکه باید با فروتنی، ظلم را به خود نسبت دهد و از خداوند طلب بخشش کند.
• تنزیه خداوند از ظلم: خداوند هرگز به بندگانش ظلم نمیکند و هر بلایی که به انسان میرسد، نتیجه اعمال خود اوست. این باور، ایمان انسان را عمیقتر میکند و او را به مسئولیتپذیری فرا میخواند.
• اهمیت گفتار و نیّت: ترک ذکر خدا و استثنا نگفتن در تصمیمات (إن شاء الله) و نیّت بد، میتواند انسان را از نعمتهای الهی محروم کند. پس مؤمن باید در همه حال به خدا توکل کند و اراده خود را به مشیت الهی گره بزند.
• رحمت الهی در پذیرش توبه: اعتراف صادقانه این گروه به گناه، زمینه بازگشت رحمت خداوند را فراهم کرد و آنان امیدوار شدند که خداوند بهتر از آن باغ را به آنان عطا کند. این نشان میدهد که درِ توبه همیشه باز است و خداوند بندگان توبهکار را دوست دارد.