سوره اعراف — آیه 179

معانی کلمات:

• ذَرَأْنَا: آفریدیم و خلق کردیم.
• لِجَهَنَّمَ: برای دوزخ (یعنی کسانی که سرنوشتشان دوزخ است).
• لَا يَفْقَهُونَ بِهَا: با آن درک نمیکنند و نمیفهمند.
• کَالْأَنْعَامِ: مانند چهارپایان.
• أَضَلُّ: گمراهتر و بیراههتر.
• الْغَافِلُونَ: غافلان و بیخبران.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه خبر میدهد که بسیاری از جن و انس را برای جهنم آفریده است؛ نه به این معنا که آنان را مجبور به ورود به جهنم کرده، بلکه به این دلیل که علم ازلی او تعلق گرفته که این گروه با اختیار خود راه کفر و گناه را برمیگزینند و مستحق عذاب میشوند. این افراد دارای قلب هستند اما از آن برای فهم حقایق و درک توحید و معاد استفاده نمیکنند، چشم دارند اما با آن آیات و نشانههای خدا را در آسمانها و زمین نمیبینند و عبرت نمیگیرند، و گوش دارند اما با آن آیات قرآن و موعظههای الهی را نمیشنوند تا ایمان بیاورند و راه هدایت را بیابند.

خداوند این گروه را به چهارپایان تشبیه کرده است؛ زیرا همانطور که حیوانات فقط به خوردن و لذتهای مادی میپردازند و درک و فهمی از حقایق معنوی ندارند، این افراد نیز تنها به شهوات و امور دنیوی دل بستهاند و از درک حقایق الهی عاجزند. اما نکته مهم این است که خداوند میفرماید: «بلکه اینها از چهارپایان گمراهترند»؛ زیرا حیوانات حداقل منافع و مضار خود را تشخیص میدهند و از خطر فرار میکنند و به سمت سود خود میروند، اما این انسانهای غافل با وجود عقل و شعور، نه تنها به دنبال سود حقیقی خود (ایمان و تقوا) نمیروند، بلکه آگاهانه به سمت آتش جهنم حرکت میکنند و از عذاب الهی نمیترسند. در پایان، خداوند آنان را «غافلان» مینامد؛ یعنی کسانی که از هدف خلقت خود، از ایمان به خدا و روز قیامت، و از عاقبت شوم اعمالشان کاملاً بیخبرند.

فواید و درسهای آیه:

1. نعمت عقل و شعور، امانتی بزرگ است: خداوند به انسان عقل، چشم و گوش داده تا از آنها برای شناخت حق و هدایت استفاده کند. کسی که این نعمتها را در مسیر گناه و غفلت به کار گیرد، در پیشگاه خداوند مسئول است و از چهارپایان نیز پستتر میشود.
2. ایمان، اختیاری است نه اجباری: آفریده شدن برای جهنم به معنای جبر نیست؛ بلکه خداوند با علم ازلی خود میداند که برخی با اراده خود راه کفر را برمیگزینند. این آیه هشداری است برای بیداری و اصلاح رفتار، نه توجیهی برای ناامیدی.
3. خطر غفلت از هدف خلقت: بزرگترین زیان انسان، غفلت از هدف اصلی آفرینش یعنی عبادت و بندگی خداست. کسی که از این هدف غافل شود، در حقیقت از حیوانات هم پایینتر میافتد، زیرا حیوانات حداقل به فطرت خود عمل میکنند.
4. اهمیت استفاده از ابزار شناخت: قلب برای تفکر، چشم برای عبرت و گوش برای شنیدن آیات الهی آفریده شدهاند. هر کس این ابزار را در مسیر درست به کار نگیرد، در حقیقت نعمتهای خدا را ناسپاسی کرده و خود را به عذاب ابدی گرفتار میسازد.
5. امید و انذار: این آیه هم انذار است و هم بیدارباش. هر کس هنوز زنده است، میتواند با توبه و بازگشت به سوی خدا، از زمره غافلان خارج شود و به سعادت ابدی برسد؛ زیرا درهای رحمت الهی تا لحظه مرگ باز است.