سوره بلد — آیه 13

معانی کلمات:

• فَكُّ: باز کردن، گشودن، رها ساختن.
• رَقَبَة: گردن؛ کنایه از انسانِ برده و بنده.

تفسیر آیه:

خداوند متعال پس از آنکه در آیه قبل فرمود: «و چه میدانی که عقبه (گردنه دشوار) چیست؟» در این آیه به بیان یکی از مصادیق مهم آن میپردازد و میفرماید: «فَكُّ رَقَبَةٍ» یعنی آزاد کردن بردهای از قید بردگی و بندگی. این عمل، چه در مورد بردهای باشد که در اسارت کفار گرفتار شده و باید با پرداخت فدیه یا از راههای مشروع، او را از بند رهایی بخشید، و چه در مورد بردهای که در اختیار مسلمانان است و با عقد مکاتبه یا به صورت داوطلبانه آزاد میشود، از بزرگترین اعمال نیک و موجب تقرب به خداوند است. در این تعبیر، تأکید بر «گردن» از آن جهت است که بردگی در حقیقت اسارتِ تمام وجود انسان است و آزاد کردن او، رهایی بخشیدن به تمام هستی اوست. این عمل، هم در دنیا موجب عزت و سربلندی است و هم در آخرت، از موجبات نجات از عذاب و رسیدن به درجات عالی بهشت خواهد بود.

فواید و پیامهای آیه:

• اسلام دین آزادی و کرامت انسانی است؛ دینی که برای رهایی بندگان از قید بردگی، بهترین و والاترین راهها را ارائه کرده و آزادسازی بردگان را از برترین عبادات و راههای نزدیکی به خداوند قرار داده است.
• این آیه نشان میدهد که نجات و رستگاری انسانها در گرو اعمال خیر و کمک به همنوعان است؛ بهویژه کمک به کسانی که در ضعف و اسارت به سر میبرند.
• اسلام با این تعالیم، پایههای بردهداری را سست کرد و مسلمانان را به تدریج به سوی جامعهای آزاد و کریم سوق داد، به گونهای که آزاد کردن بردگان به عنوان یک ارزش والای انسانی و دینی در جامعه نهادینه شد.
• این آیه ما را به تفکر در نعمت آزادی وا میدارد و میآموزد که قدردان این نعمت بزرگ باشیم و در جهت آزادی و رهایی دیگران از هر نوع بندگی و اسارت (اعم از بردگی ظاهری یا بندگی هوا و هوس) بکوشیم.