سوره بقره — آیه 83

معانی کلمات:

• ميثاق: عهد و پیمان محکم و مؤکد.
• إحساناً: نیکی کردن و احسان نمودن.
• ذي القربى: خویشاوندان و بستگان.
• اليتامى: کودکان یتیم (کسانی که پدرشان از دنیا رفته است).
• المساكين: نیازمندان و فقیران.
• تولّيتم: روی گرداندید و پشت کردید.
• معرضون: اعراضکنندگان و رویگردانان.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه به بنیاسرائیل یادآوری میکند که از آنان پیمان و عهدی محکم گرفته است. این پیمان شامل چند اصل اساسی بود: نخست اینکه تنها خداوند یگانه را عبادت کنند و هیچ شریکی برای او قرار ندهند. دوم اینکه به پدر و مادر نیکی کنند و در برابر آنان محبت و احسان پیشه سازند. سوم اینکه به خویشاوندان، یتیمان و نیازمندان نیکی نمایند و حقوق آنان را ادا کنند. چهارم اینکه با مردم سخن نیک بگویند و در گفتار خود نرمی و مهربانی را رعایت کنند. پنجم اینکه نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند.

خداوند پس از بیان این عهد و پیمان، به بنیاسرائیل گوشزد میکند که آنان از این پیمان روی گرداندند و به آن پشت کردند، مگر اندکی از آنان که بر عهد خود وفادار ماندند و ایمان آوردند. آنان در حالی از پیمان خدا سرپیچی کردند که نسبت به آن اعراض داشتند و به آن بیاعتنا بودند.

فواید و پیامهای آیه:

1. اهمیت عهد و پیمان با خدا: این آیه نشان میدهد که خداوند با بندگان خود پیمان میبندد و وفای به عهد الهی از مهمترین وظایف انسان است. مسلمانان باید در وفای به عهد خود با خداوند، جدی و استوار باشند.
2. جامعیت دین اسلام: این آیه نمونهای از جامعیت دین است؛ زیرا عبادت خداوند، نیکی به والدین و خویشاوندان، رسیدگی به یتیمان و نیازمندان، سخن نیک با مردم، برپایی نماز و پرداخت زکات را در کنار هم قرار داده است. این نشان میدهد که دین اسلام به تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان توجه دارد.
3. نیکی به والدین و خویشاوندان: احسان به والدین و خویشاوندان از نشانههای ایمان واقعی است و مسلمانان باید در این زمینه کوشا باشند.
4. سخن نیک با مردم: گفتار نیک و رفتار محبتآمیز با مردم، از عوامل ایجاد جامعهای سالم و پر از محبت است. مسلمانان باید در گفتار خود با دیگران، نرمی و مهربانی را پیشه کنند.
5. اهمیت نماز و زکات: برپایی نماز و پرداخت زکات از ارکان اصلی دین است که نقش مهمی در تربیت روحی و اجتماعی انسان دارد. این دو عبادت، ارتباط انسان با خدا و ارتباط او با جامعه را سامان میبخشند.
6. هشدار درباره اعراض از فرمان خدا: این آیه به ما هشدار میدهد که مانند بنیاسرائیل از فرمان خدا روی نگردانیم و نسبت به دستورات الهی بیتفاوت نباشیم، زیرا اعراض از فرمان خداوند عواقب ناگواری در پی دارد.