سوره آل عمران — آیه 159

معانی واژگان:

• فَظًّا: تندخو و بداخلاق
• غَلِیظَ الْقَلْبِ: سنگدل و قسیقلب
• لَانفَضُّوا: پراکنده میشدند و از اطرافت پراکنده میگشتند
• عَزَمْتَ: ارادهی قطعی کردی و تصمیم گرفتی
• تَوَکَّلْ: اعتماد کن و کار را به خدا واگذار کن

تفسیر آیه:

ای پیامبر! این نرمخویی و مهربانی تو با اصحابت، از رحمت و لطف بزرگ خداوند بر تو و آنان است؛ نه از طبیعت و خلق و خوی خودت. اگر تو انسانی تندخو و بدزبان و سنگدل بودی، یارانت به تدریج از گرد تو پراکنده میشدند و کسی دورت جمع نمیشد. پس به سبب این رحمت الهی، از خطاها و کوتاهیهای آنان در حق خودت درگذر و برای گناهانشان که در برابر خداوند مرتکب شدهاند، طلب آمرزش کن. در کارها، بهویژه امور جنگ و مصالح عمومی، با آنان مشورت کن تا دلهایشان آرام گیرد و در تصمیمگیریها مشارکت داشته باشند. اما پس از مشورت، وقتی ارادهی قطعی بر انجام کاری کردی، دیگر تردید به خود راه نده و بر خدا توکل کن و کار را پیش ببر. بهیقین خداوند کسانی را که بر او توکل میکنند دوست دارد و آنان را یاری و حمایت میکند.

فواید و پیامهای آیه:

1. رحمت الهی سرچشمهی اخلاق نیک: نرمخویی و مدارا با مردم، هدیهای از جانب خداست و عامل اصلی جذب دلها به سوی حق و حقیقت است.
2. اخلاق نیک، رمز موفقیت رهبران: رهبر و پیشوای امت باید با مهربانی و رأفت با مردم رفتار کند تا محبت و اعتماد آنان را جلب نماید؛ تندخویی و سنگدلی، عامل پراکندگی و از بین رفتن جامعه است.
3. عفو و گذشت، نشانهی بزرگواری: پیامبر اسلام (ص) با وجود خطاهای اصحاب در جنگ احد، مأمور به عفو و گذشت و طلب مغفرت برای آنان شد؛ این درس بزرگی برای همهی ماست که در روابط اجتماعی، گذشت و مدارا را پیشه کنیم.
4. اهمیت مشورت در امور: اسلام به مشورت با دیگران در امور اهمیت فراوان داده است، حتی پیامبر (ص) که معصوم و مؤید از جانب خداست، مأمور به مشورت با اصحاب شد تا امت بیاموزند که در کارهای جمعی، نظرخواهی کنند.
5. توکل پس از تصمیم: مشورت به معنای تردید و دودلی نیست؛ پس از مشورت و تصمیم قطعی، باید با توکل بر خدا و اعتماد به او، قدم پیش گذاشت و از وسوسهها و تردیدها رها شد.
6. محبت خداوند به متوکلان: توکل بر خدا، صفتی است که محبت الهی را جلب میکند و خداوند وعده داده است که متوکلان را یاری کند و آنان را تنها نگذارد.