سوره لقمان — آیه 15

معانی واژگان:

• جاهَداک: تلاش و کوشش کردند تا تو را وادارند (در اینجا به معنای اصرار و پافشاری در واداشتن به کاری است).
• أَنبَ: بازگشت و توبه.
• مَعروف: کار نیک و پسندیده، رفتار شایسته.
• أُنَبِّئُکُم: خبر میدهم به شما، آگاه میکنم شما را.

تفسیر آیه:

ای فرزند مؤمن! اگر پدر و مادرت (که خداوند به نیکی با آنان سفارش کرده) تلاش و اصرار کردند که تو را به شرک وادارند — یعنی اینکه چیزی را شریک من قرار دهی که هیچ دانش و دلیلی بر آن نداری — در این صورت از آنان اطاعت مکن؛ زیرا اطاعت از مخلوق در معصیت خالق روا نیست و هیچ طاعتی در نافرمانی خداوند پذیرفته نمیشود. اما با این حال، در زندگی دنیا با آنان به نیکی و مهربانی رفتار کن، با آنان خوشرفتاری کن، به آنان احسان کن و در امور مباح و غیر گناه، خواستههایشان را برآورده ساز.

و ای فرزند مؤمن! راه کسانی را پیروی کن که به سوی من بازگشتهاند و با توحید و اطاعت، به درگاه من روی آوردهاند — یعنی راه پیامبر من محمد (صلی الله علیه وسلم) و یاران او. سپس بازگشت همه شما — چه پدر و مادر و چه فرزند — به سوی من است در روز قیامت، و من شما را از آنچه در دنیا انجام میدادید آگاه خواهم کرد و هر کس را به سزای عملش خواهم رساند؛ نیکوکار به پاداش نیک و بدکار به کیفر کردارش.

فواید و پیامهای آیه:

1. اصل برائت از شرک: هیچ پیوند و رابطهای — حتی پیوند پدر و مادری — نمیتواند انسان را به شرک و کفر بکشاند و اطاعت از والدین در جایی که فرمان به گناه و شرک دهند، حرام است.
2. توازن میان حق خدا و حق والدین: اسلام دین اعتدال است؛ از یک سو امر به نیکی به والدین میکند و از سوی دیگر مرزهای ایمانی را مشخص میسازد. انسان میتواند در عین مخالفت با شرک والدین، با آنان با محبت و نیکی رفتار کند.
3. اهمیت توبه و بازگشت به خدا: راه نجات و سعادت، پیروی از راه کسانی است که به سوی خدا بازگشتهاند؛ این نشان میدهد که همیشه فرصت توبه و اصلاح وجود دارد.
4. مسئولیت فردی در برابر اعمال: همه انسانها در پیشگاه خداوند مسئول اعمال خود هستند و روز قیامت، حقیقت اعمال آشکار خواهد شد؛ این آیه انگیزهای برای پایداری بر ایمان و انجام کارهای نیک است.
5. محبت و احسان حتی به مخالفان عقیدتی: این آیه زیبایی اسلام را نشان میدهد که حتی اگر والدین در شرک باشند، فرزند باید با آنان به نیکی رفتار کند و از رحمت و محبت خود دریغ نورزد؛ اینگونه است که اسلام دین رحمت و مهربانی است.