سوره نساء — آیه 16

## تفسیر آیه ۱۶ سوره نساء

### معنای واژگان:

• اللَّذانِ: آن دو نفر (مذکر) — اشاره به دو مردی که مرتکب عمل ناپسند میشوند.
• یَأْتِیانِها: آن را انجام میدهند / مرتکب آن (فاحشه) میشوند.
• فَآذُوهُما: پس آزارشان دهید (با توبیخ، سرزنش و تنبیه).
• تابا: توبه کنند / بازگردند (از گناه).
• أَصْلَحا: کار خود را اصلاح کنند / شایسته شوند.
• فَأَعْرِضُوا عَنْهُما: از آن دو روی بگردانید / آزارشان را رها کنید.
• تَوَّابًا: بسیار توبهپذیر / پذیرنده توبه.

### تفسیر آیه:

این آیه شریفه در ادامه حکم پیشین (آیه ۱۵) درباره زنانی است که مرتکب عمل ناپسند (زنا) میشوند. در اینجا سخن از دو مردی است که مرتکب این گناه بزرگ میشوند. خداوند متعال میفرماید: «و آن دو نفری که از شما (مردان) مرتکب آن عمل ناپسند میشوند، پس آزارشان دهید» — یعنی با زبان و دست، آنها را توبیخ و تنبیه کنید، به گونهای که موجب خواری و بازدارندگی شود. این آزار میتواند شامل سرزنش، توبیخ، هجران و حتی ضرب سبک باشد که در صدر اسلام به عنوان مجازات اولیه تعیین شده بود.

سپس خداوند راه بازگشت را باز میگذارد: «پس اگر توبه کردند و کار خود را اصلاح نمودند، از آنان صرفنظر کنید» — یعنی اگر از گناه خود پشیمان شدند و اعمال صالح انجام دادند، آزار و سرزنش را رها کنید و با آنان با مدارا رفتار کنید؛ زیرا تائب از گناه، مانند کسی است که گناهی مرتکب نشده است.

در پایان آیه، خداوند با ذکر دو صفت زیبای خود «توّاب» و «رحیم» — یعنی بسیار توبهپذیر و مهربان — به بندگان امید میدهد که درِ توبه همیشه باز است و خداوند با رحمت واسعه خود، توبهکنندگان را میپذیرد.

لازم به ذکر است که این حکم (آزار و توبیخ) مربوط به اوایل اسلام بود و بعدها با نزول احکام قطعی و شرعی، منسوخ شد. به این صورت که برای افراد مجرد (غیرمحصن) حد شرعی جلد (صد ضربه شلاق) و تبعید یک ساله تعیین شد، و برای افراد متأهل (محصن) حد رجم (سنگسار) که در سنت پیامبر (ص) بیان شده است.

### فواید و پیامهای آیه:

1. اهمیت پاکدامنی در جامعه اسلامی: این آیه نشان میدهد که اسلام برای حفظ عفت عمومی و پاکی جامعه، حساسیت ویژهای دارد و با مفسدان اخلاقی برخورد قاطعانه میکند.
2. درِ توبه همیشه باز است: زیباترین پیام این آیه این است که حتی کسی که مرتکب بزرگترین گناهان شده، اگر صادقانه توبه کند و عمل خود را اصلاح نماید، خداوند او را میبخشد و جامعه نیز باید او را بپذیرد. این نشانه رحمت بیپایان الهی است.
3. اصلاح پس از توبه: توبه واقعی فقط به زبان نیست، بلکه باید با اصلاح عمل همراه باشد. این آیه ما را به توبهای دعوت میکند که در آن، رفتار و کردار انسان دگرگون شود.
4. محبت و رحمت در برخورد با خطاکار: پس از توبه، جامعه وظیفه دارد با فرد توبهکار با مهربانی رفتار کند و او را طرد نکند. این درس بزرگی برای جامعه اسلامی است که افراد خطاکار را پس از بازگشت، بپذیرند و به آغوش جامعه برگردانند.
5. حکمت تدریجی در احکام: این آیه نشان میدهد که اسلام در بیان احکام، تدریج و ظرفیتسنجی را رعایت کرده است؛ ابتدا حکم سبکتر و سپس حکم نهایی و کامل را بیان کرده است. این خود نشانه حکمت و مهربانی خداوند با بندگان است.