سوره یوسف — آیه 68

معانی کلمات:

• «یُغْنی»: بی‌نیاز کردن، دفع کردن و سود رساندن.
• «حَاجَةً»: نیاز درونی، آرزویی که در دل نهفته است.
• «قَضَاهَا»: آن را برآورده کرد و به انجام رساند.
• «لَذُو عِلْمٍ»: هرآینه صاحب دانشی بزرگ است.

تفسیر آیه:

هنگامی که برادران یوسف همراه با برادر تنی‌شان (بنیامین) از دروازه‌های پراکنده وارد مصر شدند، همان‌گونه که پدرشان یعقوب علیه‌السلام به آنان فرمان داده بود، این ورود پراکنده نتوانست هیچ چیزی از قضا و قدر الهی را از آنان دفع کند و آنچه خداوند مقرر کرده بود (مانند گرفتار شدن بنیامین به اتهام دزدی) به وقوع پیوست. اما این توصیه یعقوب بی‌فایده نبود؛ بلکه برآورده‌شدنِ نیاز و آرزویی درونی در دل او بود که همان شفقت و مهربانی پدرانه نسبت به فرزندانش بود تا مبادا چشم زخمی به آنان برسد. یعقوب علیه‌السلام به‌درستی می‌دانست که تقدیر الهی با تدبیر بشری تغییر نمی‌کند، اما او به علم و دانشی که خداوند به او آموخته بود، آگاه بود که گرفتنِ اسبابِ ظاهری (مانند ورود از درهای مختلف) با توکل بر خدا منافاتی ندارد. با این حال، بیشتر مردم از این حقیقتِ ظریف و دانشِ ویژه‌ای که یعقوب از جانب پروردگار دریافت کرده بود، بی‌خبرند و نمی‌دانند که مؤمنان چگونه میانِ تدبیرِ دنیوی و تسلیمِ کامل در برابر قضای الهی جمع می‌کنند.

فواید و پیام‌های آیه:

1. توحید و رضا به قضا: این آیه به ما می‌آموزد که هیچ تدبیر و چاره‌ای نمی‌تواند اراده خداوند را تغییر دهد؛ پس مؤمن باید ضمن تلاش و رعایت اسباب، دل به تقدیر الهی بسپارد و بداند که هر چه رخ دهد خیر اوست.
2. جمع میان توکل و تدبیر: یعقوب پیامبر با آنکه می‌دانست ورود از درهای متفرق، قضای الهی را دفع نمی‌کند، باز فرزندانش را به آن سفارش کرد. این نشان می‌دهد که اسلام، مسلمانان را به رعایت اسباب و احتیاط‌های معقول دعوت می‌کند، اما در عین حال آنان را از اتکای قلبی به اسباب بازمی‌دارد.
3. شفقت و محبت والدین: محبت پدرانه یعقوب به فرزندانش، الگویی زیبا از عطوفت و دلسوزی در خانواده است؛ محبتی که در چارچوب بندگی خدا و آگاهی از قدرت اوست، نه محبتی کور و بی‌بصیرت.
4. ارزش علم الهی: علم حقیقی آن است که از جانب خداوند به بندگان برگزیده او عطا شود و انسان را به شناخت عمیق‌تر از حقایق هستی و رضایت به قضای او برساند. این علم، مایه آرامش دل و روشنایی راه است، هرچند بیشتر مردم از آن غافل‌اند.
5. امید و آرامش در سختی‌ها: با دانستن اینکه یعقوب با همه اندوهی که از فراق یوسف داشت، باز بر علم و اعتماد به خدا استوار ماند، مؤمنان می‌آموزند که در سخت‌ترین لحظات زندگی، توکل بر خدا و آگاهی از حکمت او، آرامش‌بخش دل‌هاست.